Analysis‎ > ‎26.01.2012‎ > ‎

ԵՄ-Ի ԴԵՐԸ ՀԱՐԱՎԿՈՎԿԱՍՅԱՆ ՀԱԿԱՄԱՐՏՈՒԹՅՈՒՆՆԵՐԻ ԿԱՐԳԱՎՈՐՄԱՆ ԳՈՐԾՈՒՄ

Անգելինա Հարությունյան

2010

*Հղումը այս նյութի վրա պարտադիր է: 


ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

1. ԵՄ-Հարավային Կովկաս համագործակցության զարգացման դինամիկան

1.1 ԵՄ-Հարավային Կովկաս համագործակցության սկզբնավորումը

1.2 ԵՄ-ի շահերը Հարավային Կովկասում

1.3 ԵՄ-ի ծրագրերը Հարավային Կովկասում

2. Հարավկովկասյան պետությունները Եվրոպական  Հարևանության Քաղաքականության ու Արևելյան Գործընկերության համատեքստում

2.1 Եվրոպական Հարևանության քաղաքականությունը եվրոպական անվտանգության համատեքստում

2.2 Եվրոպական հարևանության քաղաքականությունը և հարավկովկասյան երկրները

2.3 Արևելյան գործընկերությունը և հարավկովկասյան երկրները

3. ԵՄ-ի ներգրավվածությունը տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորման գործընթացի մեջ

3.1 Աբխազիա

3.2 Հարավային Օսիա

3.3 Լեռնային Ղարաբաղ

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

ՕԳՏԱԳՈՐԾԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՑԱՆԿ.



 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

 

 

Սույն հետազոտության նպատակն երկակի է` մի կողմից ցույց տալ հարաբերությունների զարգացման ընթացքը Եվրոպական Միության ու Հարավային երկրների միջև, մյուս կողմից գնահատել տարածաշրջանի կարևորությունը ԵՄ-ի համար, այդ թվում և վերջինիս ներգրավվածության չափը տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորման գործընթացի մեջ:

Հետևյալ թեման ակտուալ է այն առումով, որ ԵՄ-ի ընդլայնման գործընթացը դարձնում է Հարավային Կովկասը ԵՄ-ի արտաքին քաղաքականության գերակայություններից մեկը: ԵՄ-ի դերը Հարավային Կովկասում և այնտեղ հակամարտությունների կարգավորման գործում բավականին հետաքրություն է ներկայացնում ուսումնասիրության համար` հաշվի առնելով այն հանգամանքը, որ դեռևս 90-ականների սկզբին տարածաշրջանը չէր ներկայացնում առանձնակի կարևորություն ԵՄ-ի համար, իսկ այսօր այն վերածվում է ԵՄ-ի անվտանգության վրա զգալի ազդեցություն ունեցող գործոնի: Ներկա հակամարտությունները Հարավային Կովկասում կարող են դիտվել որպես կարևոր փորձաշրջան ԵՄ-ի համար հարավկովկասյան իր գործընկերների հետ իր երկկողմ ու բազմակողմ հարաբերություններում, քանի որ ներգրավվելով Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի հակամարտությունների մեջ` բախվում են ԵՄ-ի շահերը Ռուսաստանի հետ, իսկ Լեռնային Ղարաբաղի դեպքում` ԱՄՆ-ի, Ռուսաստանի ու Մեծ Մերձավոր Արևելքի խոշոր դերակատարների հետ:

Թեմայի ուսումնասիրության օբյեկտ է հանդիսանում ԵՄ-ի դերը տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորման գործում, իսկ առարկան այն է, թե որքանով է ԵՄ-ն էֆեկտիվ գործում հակամարտությունների կարգավորման գործընթացում: Նպատակն է ուսումնասիրել ԵՄ-Հարավային Կովկաս հարաբերությունների զարգացման ընթացքը, բնութագրել տարածաշրջանի երեք երկրների հետաքրքրվածության աստիճանը զարգացնելու կապերը ԵՄ-ի հետ, բացահայտել ԵՄ-ի հետաքրքրվածության աստիճանը ուժեղացնելու իր դերը Հարավային Կովկասում ու պատկերել ԵՄ-ի գործնական ներգրավվածությունը հակամարտությունների կարգավորման գործընթացի մեջ: Օգտագործած աղբյուրների տեղեկատվության մշակման ժամանակ կիրառվել են  համեմատական ու կոնտենտ-անալիզի մեթոդները:

Հետևյալ ներածությունում ներկայացվում է թեզի բովանդակային կառուցվածքը: Առաջին մասում փորձ է արվում պատկերել հարաբերությունների զարգացման դինամիկան ԵՄ-ի ու Հարավային Կովկասի երկրների միջև: Ուշադրություն է դարձվում երկկողմ հարաբերությունների զարգացման նպատակով ինստիտուտների ձևավորմանը ու ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի նշանակմանն ու նրա լիազորություններին տարածաշրջանում: Խոսել ԵՄ-ի քաղաքականության մասին տարածաշրջանում անհնար է առանց այստեղ այդ կառույցի շահերը պատկերացնելու: ԵՄ-ն ունի տարածաշրջանում ինչպես ռազմավարական, քաղաքական շահեր, որոնք այնքան էլ դյուրին չէ իրականացնել` հաշվի առնելով այլ դերակատարների գործունեությունն ու ակտիվությունը տարածաշրջանում, ինչպես նաև Հարավային Կովկասի երկրների տարբեր մոտեցումները անվտանգության նկատմամբ ու այստեղ ակտիվ դերակատարների հետ հարաբերությունների տարբեր մակարդակները: Կարևորություն է ներկայացնում ԵՄ-ի համար էներգակիրների` Եվրոպա տեղափոխման խնդիրը Ռուսաստանից կախվածությունը թուլացնելու համար: Հետևյալ գլխում ուշադրություն է դարձվում նաև մի շարք ծրագրերին, որ իրականացվում են ԵՄ-ի կողմից Հարավային Կովկասում:

Երկրորդ մասը նվիրված է Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի մասնակցությանը Եվրոպական Հարևանության քաղաքանություն և Արևելյան Գործընկերություն ծրագրերին: Սկզբից ընդգծվում է Եվրոպական Հարևանության քաղաքականության կարևորությունը Եվրոպայի անվտանգության համար, այնուհետև անց է կացվում ընդհանուր համեմատություն ԵՀՔ ծրագրերի միջև Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի համար: Արևելյան Գործընկերությունը ներկայացվում է որպես կարևոր ու լրացուցիչ գործիք ԵՄ-Հարավային Կովկաս համագործակցության ու այդ երկրներին Եվրոպայի Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության մեջ ընդգրկելու տեսանկյունից:

Երրորդ մասը վերաբերում է ուսումնասիրված թեմայի բուն էությանը, այն է ԵՄ-ի դերը Հարավային Կովկասի հակամարտությունների կարգավորման գործում: Առանձին ներկայացվում է ԵՄ-ի ներգրավվածությունը Աբխազիայի, Հարավային Օսիայի ու Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտություններում: Ուշադրություն է դարձվում հիմնական մեխանիզմներին, որոնք կիրառվել են ԵՄ-ի կողմից հակամարտությունների լուծմանը աջակցելու նպատակով, ԵՄ-ի արտաքին քաղաքականության սահմանափակումներին ու այդ սահմանափակումների պատճառներին, ինչպես նաև նրան, թե այդ սահմանափակումները որքանով են ազդեցություն ունեցել հակամարտությունների կարգավորման գործում ԵՄ-ի էֆեկտիվ գործելու վրա:

Հետազոտության ընթացքում օգտագործվել են գիտական հոդվածներ, Եվրոպական Միության քաղաքականությանը առնչվող կայքեր, որոնք պարունակում են զուտ փաստական տեղեկատվություն, հոդվածներ լրատվական գործակալություններից, փաստաթղթեր, զեկույցներ ու հայտարարություններ:



1. ԵՄ-Հարավային Կովկաս համագործակցության զարգացման դինամիկան

 

1.1 ԵՄ-Հարավային Կովկաս համագործակցության սկզբնավորումը

 

21-րդ դարից ԵՄ-ն աստիճանաբար ավելի հստակ և հետևողականորեն էր շարժվում Հարավային Կովկասի պետությունների և ժողովուրդների հետ իր հարաբերությունները զարգացնելու ուղղությամբ: Տարածաշրջանը դիտվում է ԵՄ-ի կողմից որպես յուրօրինակ և կարևոր տարածաշրջան: Ավելին, աճում էր պատկերացումը Հարավային Կովկասի մասին որպես ԵՄ-ի սեփական կենսական շահերի համար կարևոր տարածաշրջանի: 2003 թ. հուլիսին ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի նշանակումը տարածաշրջանում վկայում էր այն փաստի մասին, որ ԵՄ-ն ձգտում էր ունենալ ավելի ակնհայտ ներկայություն և հետևողական մոտեցում տարածաշրջանային խնդիրներին: Այնուամենայնիվ, ԵՄ-ն ընդհանուր առմամբ դեռևս չէր մշակել համապարփակ մոտեցում տարածաշրջանի նկատմամբ: ԵՄ-ի անդամ պետությունները չէին կարող գալ փոխհամաձայնության, թե ինչ մոտեցում մշակել տարածաշրջանի համար: ԵՄ-ի գործողություների համար խոչընդոտ է հանդիսանում նրա արտաքին քաղաքականությունը ու անհամաձայնությունը այնպիսի հարցերի շուրջ, ինչպիսիք են որոշումների ընդունման իրավասությունն ու գերակայությունները, ԵՄ-ի քաղաքականության ինտեգրացիան Արևմտյան ինստիտուտների` ՆԱՏՕ-ի ու ԵԱՀԿ-ի ներքո, որտեղ առկա են բազմաթիվ տարաձայնություններ, ինչպես նաև դժվարությունը ընդհանուր համաձայնություն գտնել ԵՄ-ի, Ռուսաստանի, ԱՄՆ-ի և տարածաշրջանային երկրների միջև:[1]

            Հարավային Կովկասը աշխարհի ամենառազմականացված տարածաշրջաններից է: Տարածաշրջանի պետությունները տիրում են այնքան ռազմական պոտենցիալի, որքան որ միջին եվրոպական երկիրը:

Հարավային Կովկասը ունի աշխարհաքաղաքական և աշխարհատնտեսական կարևոր նշանակություն: Այն հանդիսանում է կարևոր տրանսպորտային միջանցք և բնական ռեսուրսների հասկայական պաշարների շրջան: Այդ պատճառով Հարավային Կովկասում կայունության հաստատումը և նրա ընդգրկումը համաշխարհային հանրության և համաշխարհային տնտեսության մեջ հանդիսանում է միջազգային քաղաքական գործընթացի բոլոր մասնակիցների խնդիրը:

Ի տարբերություն ԱՄՆ-ի, ԵՄ-ն իր հարավկովկասյան քաղաքականության մեջ շեշտը դնում էր ոչ թե ռազմա-քաղաքական, այլ սոցիալ-տնտեսական ոլորտի վրա: ԵՄ-ի քաղաքականության մյուս ուղղությունը տարածաշրջանում կայունության ապահովումն է, ինչպես նաև եվրոպական ստանդարտների նկատմամբ հարգանքն ու հետևումը մարդու իրավունքներին և ժողովրդավարությանը:

ԵՄ-ն ճանաչեց Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի անկախությունը 1991 թ. դեկտեմբերին: 1994 թ.-ին Եվրոպայի Խորհրդի Խորհրդարանական Ասամբլեան (ԵԽԽԱ) վերանայեց Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի հետ փոխգործողության վերաբերյալ հարցը: 1995 թ.-ին ԵՄ-ի Խորհուրդը ընդունեց Հարավային Կովկասի երկրների վերաբերյալ «ընդհանուր դիրքորոշման» նախագիծ, որտեղ ընդգծվում էր Անդրկովկասի նախկին հանրապետություններին բազմակողմ աջակցություն ցուցաբերելու անհրաժեշտությունը ժողովրդավարական ինստիտուտների հիմնման գործում:

ԵՄ-Հարավային Կովկաս հարաբերությունների համար իրավական հիմք է հանդիսանում Գործընկերության և Համագործակցության վերաբերյալ համաձայնագիրը (Partnership and Cooperation Agreement – PCA), որը ստորագրվել է տարածաշրջանի յուրաքանչյուր պետության հետ 1996թ. ապրիլին և ուժի մեջ մտել 1999թ. հունիսին: Հարավային Կովկասի երկրների հետ ստորագրած այդ համաձայնագրերը համարժեք են Արևելյան Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի երկրների հետ ստորագրած համաձայնագրերին ԽՍՀՄ-ի փլուզումից հետո: Նրանք նախատեսում են առևտրի ազատականացում, տնտեսական համագործակցություն և համագործակցություն այլ ոլորտներում, ներառյալ հանցավորության և անօրինական գաղթի դեմ պայքար: Նախարարական մակարդակով Համագործակցության խորհուրդը և Խորհրդարանական համագործակցության կոմիտեն երաշխավորում են քաղաքական պարբերական երկխոսությունը:[2]

Հայաստանում եվրոպական ուղղությունը դարձավ Հայաստանի արտաքին քաղաքականության ուղղություններից մեկը: 1994թ. հունվարին կայացավ Հայաստանի Ազգային Ժողովի նախագահ Բ. Արարքցյանի այցը Ստրասբուրգ, իսկ նույն թվականի սեպտեմբերին Հայաստանը մասնակցություն ունեցավ Եվրոպայի Խորհրդի Վենետիկյան հանձնաժողովի նստաշրջանում: 1996 թ. Հայաստանը հարավկովկասյան պետություններից առաջինը ստացավ հատուկ հրավիրվածի կարգավիճակ ԵԽԽԱ-ում:

Ըստ ԳՀՀ-ի, ԵՄ-ն Հայաստանին տրամադրելու էր համաշխարհային օգնություն շուկայական տնտեսությանը և կայուն ժողովրդավարությանը անցնելու ժամանակահատվածում: Համաձայնագիրը ներառում է համագործակցության գործնականում բոլոր ոլորտները, բացառությամբ ռազմականի: Համաձայն ԳՀՀ-ի, գործում է ԵՄ-Հայաստան Համագործակցության Խորհուրդը: 2004 թ. սեպտեմբերին ԵՄ-Հայաստան Համագործակցություն Խորհուրդը քննարկեց Հայաստանի կառավարության  կողմից ձեռնարկած տնտեսական և քաղաքական բարեփոխումների առաջընթացը, ԵՄ-ի և Հայաստանի հարաբերությունների ամրապնդման հետագա միջոցները, ինչպես նաև համագործակցության համար Եվրոպական հարևանության Քաղաքականության հետագա մշակմամբ բացվող հնարավորությունները:[3]  

Խորհրդարանական մակարդակով ստեղծված է ԵՄ-Հայաստան Համագործակցության Խորհրդարանական Կոմիտեն, որը կոորդինացնում է Հայաստանի Հանրապետության Ազգային Ժողովի համագործակցությունը ինչպես Եվրախորհրդարանի, այնպես էլ ԵՄ անդամ պեությունների ազգային խորհրդարանների հետ: Հարավային Կովկասի պետությունների խորհրդարանական համագործակցության կոմիտեների` Եվրախորհրդարանի հետ համագործակցության շնորհիվ վերջինս 2004թ. փետրվարին հավանություն տվեց ԵՄ-ի Խորհուրդ ուղղված հանձնարարականները Հարավային Կովկասում նոր քաղաքականության մշակման ուղղությամբ: Հայաստանի նախագահի հրամանով ստեղծված է նաև եվրոպական տարածաշրջանային կազմակերպությունների և Հայաստանի Հանրապետության միջև համագործակցության և եվրոպական ինտեգրացիայի հարցերով միջգերատեսչական հանձնաժողով: Այն հանդիսանում է պատասխանատու մարմին ԳՀՀ-ի և ՀՀ-ի կողմից համապատասխան համաձայնագրերի իրականացման համար: Հանձնաժողովին տեխնիկական աջակցություն էր ցուցաբերում TACIS-ը:[4] ԵՄ-ի և Հայաստանի միջև ԳՀՀ-ի իրականացման Ազգային ծրագիրը ընդունվեց 2006թ. մարտի 23-ին:

ԳՀՀ-ի շրջանակներում ԵՄ-Վրաստան համագործակցության համար հիմնված ինստիտուտներ են ԵՄ-Վրաստան համագործակցության Խորհուրդը, որին աջակցություն է ցուցաբերում ԵՄ-Վրաստան Համագործակցության Կոմիտեն և առևտրի, տնտեսական և դրա հետ առնչվող իրավական հարցերով ենթակոմիտեն: 2008 թ-ին հիմնվել է նաև Արդարադատության, ազատության և անվտանգության հարցերով ենթակոմիտե:[5] 1999 թ. Շեվարնաձեն Վրաստանի արտաքին քաղաքականության եվրոպական ուղղությունը հռչակեց գերակա ուղղություններից մեկը: 1999 թ. Վրաստանը ընդունվեց Եվրոպայի Խորհուրդ չնայած չլուծված երկու հակամարտությունների:

Ադրբեջանում Համագործակցության Խորհուրդը ԵՄ-ադրբեջանական համատեղ ամենաբարձր մարմինն է, որը վերահսկում է ԳՀՀ-ի իրականացումը: Այն ուսումնասիրում է ԳՀՀ-ի շրջանակներում ի հայտ եկող կարևոր հարցերը և այլ երկկողմ կամ միջազգային խնդիրներ ԳՀՀ-ի նպատակները իրականացնելու համար: Համագործակցության խորհրդին աջակցություն է ցուցաբերում Համագործակցության կոմիտեն: Համագործակցության Խորհուրդը որոշում է Համագործակցության Կոմիտեի պարտականությունները, որոնք ներառում են Համագործակցության խորհրդի հանդիպումների նախապատրաստումը և թե ինչպես կոմիտեն պետք է գործի: Ստեղծված են նաև Տրանսպորտի, էներգիայի և շրջակա միջավայրի հարցերով ենթակոմիտեներ: Գործում է Խորհրդարանական համագործակցության կոմիտե, որն իրենից ներկայացնում է երկխոսության շրջանակ Ադրբեջանի Խորհրդարանի և Եվրոպական Խորհրդարանի համար:[6]

Եվրոպական կառույցների ներկայացուցիչները ընդհանուր առմամբ քննադատական գնահատականներ էին տալիս Ադրբեջանում ընթացող քաղաքական գործընթացներին: Նրանք բազմաթիվ փաստեր էին նշում կապված օրենսդրության խախտման և բոլոր մակարդակների պաշտոնյաների կողմից իշխանության չարաշահման հետ: Այնուամենայնիվ, հանրապետության առաջնորդները ընդգծում էին ԵՄ-ի հետ բազմաթիվ ուղղություններով սերտ ինտեգրացիայի անհրաժեշտությունը:[7]

Եվրոպական Հանձնաժողովի պատվիրակությունը Վրաստանում բացվեց 1995թ.-ին, Հայաստանում` 1999թ.-ին և ամենաուշը` Ադրբեջանում:

ԵՄ-ի դիրքորոշումը` կապված Հարավային Կովկասի պետություններին աջակցություն ցուցաբերելու հետ, կախված չէր այդ պետությունների ոչ բնակչության քանակից (Ադրբեջանը իր 8 մլն-անոց բնակչությամբ ստանում էր մոտավորապես նույն չափի աջակցություն, ինչ Հայաստանը իր մոտ 3,5 մլն բնակչությամբ), ոչ առավել նպաստավոր պայմաններից ինստիտուտների հիմնման (institution building) ժամանակ: ԵՄ-ն հաշվի էր առնում անցումային պետությունների կառուցվածքային անհատական բնութագրիչները և հատկապես ուշադրություն էր դարձնում հումանիտար ոլորտների, ինչը տանում էր անմիջական աջակցության քաղաքացիական հասարակությանը և համակարգերի կառուցմանը:[8]

ԵՄ-հարավային Կովկաս հարաբերությունների մեջ նշանակալի առաջընթաց էր, երբ Ադրբեջանի, Հայաստանի ու Վրաստանի արտգործնախարարները ողջունեցին ԵՄ-ի ցանկությունը խաղաղալու ավելի ակտիվ դեր տարածաշրջանում, ինչը ամրագրվեց 2001 թ. հոկտեմբերի 30-ի համատեղ կոմյունիկեում: Կոմյունիկեում ասված է, որ տարածաշրջանի երեք երկրների, այլ շահագրգիռ երկրների և իրավասու կազմակերպությունների հետ սերտ համագործակցության միջոցով ԵՄ-ն կշարունակի փնտրել մեթոդներ տարածաշրջանում հակամարտությունների կանխմանն ու լուծմանը ուղղված միջոցառումներին աջակցելու համար ու կմասնակցի հետկոնֆլիկտային վերականգնողական գործընթացին:[9]

ԵՄ-Հարավային Կովկաս հարաբերությունների մեջ հերթական առաջընթաց էր Հարավային Կովկասում ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցիչ Հեյկի Թալվիտիեի նշանակումը 2003 թ. հուլիսի 7ին:[10] Եվրոպական Խորհուրդը իր այդ որոշումով ընդգծեց Հարավային Կովկասում ԵՄ-ի արտաքին գործուղությունների կողմնորոշման և հետևողականության անհրաժեշտությունը: Համագործակցությունը հիմնված է տարածաշրջանի երկրների ինքնիշխանության և տարածքային ամբողջականության վրա:

ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի նպատակն էր խթանել ԵՄ-ի քաղաքականության նպատակների իրականացումը, որոնք ամրագրված և նորացված են Խորհրդի կողմից և ի աջակցություն ԵՄ-ի արտաքին քաղաքականության նախկին ղեկավար Խավիեր Սոլանայի աշխատանքի տարածաշրջանում: Հատուկ Ներկայացուցչի առաջնային նպատակն էր աջակցել Հարավային Կովկասի տարածաշրջանի պետություններին քաղաքական ու տնտեսական բարեփոխումներ իրականացնելու մեջ, հատկապես օրենքի գերակայության, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների և արդյունավետ կառավարման ոլորտներում: ԵՄ հատուկ ներկայացուցչի իրավասությունների մեջ է մտնում նաև հակամարտությունների կանխումն ու աջակցությունը դրանց լուծմանը գոյություն ունեցող մեխանիզմներին համապատասխան և տարածաշրջանային գործընթացների մեջ արդյունավետորեն ներգրավվելով տարածաշրջանի հարևանությամբ գտնվող առանցքային դերակատերների հետ: ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի մանդատն է զարգացնել կապերը տարածաշրջանում կառավարությունների, խորհրդարանների, դատական մարմինների և քաղաքացիական հասարակության խմբերի հետ, որպեսզի խթանել տարածաշրջանի երկրների միջև  համագործակցությունը` հիմնվելով ընդհանուր շահերի վրա, ինչպիսիք են ընդհանուր անվտանգության սպառնալիքները, պայքարը ահակբեկչության դեմ, տրաֆֆիկինգն ու կազմակերպված հանցավորությունը: ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցիչը գործում է ԵՄ-ի գերագույն ներկայացուցչի ենթակայության և ղեկավարութան ներքո ու պատասխանատու է ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի մանդատների իրականացման համար:[11]

Եվրամիության Խորհուրդը 2006 թ. փետրվարի 20-ին նշանակեց Պիտեր Սեմնեբիին որպես ԵՄ-ի նոր հատուկ ներկայացուցիչ Հարավային Կովկասում: Հարավային Կովկասում ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի նրա մանդատը երկարացվում էր Համատեղ Գործողություններում (Joint Action):[12]

Հարավային Կովկասուն նրա մանդատը ներառում է ԵՄ-ի քաղաքականության հետևյալ նպատակները`

·       օժանդակել Հայաստանին, Ադրբեջանին և Վրաստանին իրականացնելու քաղաքական և տնտեսական բարեփոխումներ, հատկապես օրենքի գերակայության, ժողովրդավարության, մարդու իրավունքների, արդյունավետ կառավարման, զարգացման և աղքատության նվազեցման բնագավառներում,

·        կանխել հակամարտությունները տարածաշրջանում և ներդրում ունենալ հակամարտություների խաղաղ կարգավորման մեջ, ներառյալ խթանելով փախստականների վերադարձը և տեղահանված անձանց,

·       խթանել և աջակցել տարածաշրջանի պետությունների միջև հետագա համագործակցությունը ներառյալ տնտեսական, էներգիայի և տրանսպորտային խնդիրներում:[13]

 


1.2 ԵՄ-ի շահերը Հարավային Կովկասում

 

ԵՄ-ի աճող հետաքրքրությունը Հարավային Կովկասի պետությունների նկատմամբ բացատրվում է առաջին հերթին ընդլայնման գործընթացով: ԵՄ-ն անդամակցության շուրջ բանակցություններ է վարում Թուրքիայի հետ, որը սահմանակցում է Հարավային Կովկասի երեք պետությունների հետ: ԵՄ-ի անդամ պետությունները շահագրգռված են կովկասյան տարածաշրջանում իրենց դերի ընդլայնման մեջ, որոնք դիտում են այն ոչ միայն որպես էներգակիրների կարևոր ռազմավարական շուկա, այլև որպես աշխարհագրական, տնտեսական  տեսանկյունից շահավետ տրանսպորտային միջանցք, ինչպես նաև ինքնատիպ պլացդարմ, որն ապահովում է անուղղակի ելք Կասպից ծովի, Կենտրոնական Ասիայի ռեսուրսներին, Իրանին ու Չինաստանին: Հետևաբար, աճում է Հարավային Կովկասի ռազմավարական նշանակությունը Եվրոպայի կայունության ու անվտանգության ապահովման համար:

Կովկասը, որպես աշխարհագրական տարածաշրջան, վերջին ժամանակներում ձեռք է բերել ավելի մեծ կարևորություն եվրոպական ու տրանսատլանտյան անվտանգության տեսանկյունից: Այդ փոփոխության մեջ խաղում են մի շարք գործոններ: Առաջինը եվրոպական ու եվրո-ատլանտյան կառույցների ընդլայնումն է, ինչը ավելի մոտ բերեց Եվրոպայի սահմաններից նախկինում հեռու գտնվող շրջանները:

Երկրորդ, սեպտեմբերի 11-ի հարձակումները հանգեցրին ԱՄՆ-ի ու Եվրոպայի կողմից միջազգային անվտանգությանը ուղղված սպառնալիքների վերանայմանը:  Դա դարձրեց առավել անկայուն շրջանները ավելի կարևոր, քան նախկինում:

Երրորդ, էներգիայի հայթայթման ու տրանսպորտային խնդիրները դարձան առավել կարևոր իրաքյան ճգնաժամից հետո:

Չորրորդ, պայքարը առկա սպառնալիքների դեմ, հատկապես ռազմական միջոցներով, բարձրացրեց Կովկասի դերը որպես աշխարհագրական տեսանկյունից ռազմավարական նշանակություն ունեցող տարածաշրջանի:

Հինգերորդ, Ռուսաստանում իրադարձությունները, ինչպես նաև ապակայունությունը Հյուսիսային Կովկասում իր կապերով միջազգային ահաբեկչական խմբավորումների հետ, նույնպես ստիպեցին ԱՄՆ-ին ու Եվրոպային ուշադրությունը բևեռել Հարավային Կովկասի վրա:

Վերջապես, Հարավային Կովկասում գոյություն ունեցող քաղաքական վարչակարգերը դարձան Արևմուտքի, հատկապես ԱՄՆ-ի համար անհանգստության պատճառ անվտանգության ու ժողովրդավարության տեսանկյունից:[14]

Եվրոպական Միությունը ունի բավականին հստակ մտադրություն ինտեգրացնել Հարավային Կովկասի պետությունները իր կառույցների մեջ: Տվյալ պետությունները հանդիսանում են Եվրոպայի Խորհրդի անդամներ, ինչը արդեն հանգեցրեց նշանակալի փոփոխությունների նրանց ներքին ու արտաքին քաղաքականության մեջ: Եվրոպական Խորհուրդը առաջին բազմակողմանի եվրոպական կազմակերպություն էր, որ սկսեց քաղաքական հարաբերությունները կովկասյան պետությունների հետ 90-ականների վերջին (Վրաստանը միացավ 1999թ-ին, մինչդեռ Հայաստանը և Ադրբեջանը ունեին հատուկ հյուրի կարգավիճակ ԵԽ-ում 1996 թ-ից և ստացան լիակատար անդամակցություն 2001 թ-ին:):

Եվրոպական հանրությունը ավելի մեծ ուշադրություն է դարձնում այդ պետություններում ընտրությունների անցկացման, օրենսդրության բարեփոխման, քաղաքացիական հասարակության ու մասամբ տնտեսության զարգացման վրա: Այնուամենայնիվ, անվտանգության, հակամարտությունների կարգավորման և արտաքին քաղաքականության ոլորտում ԵՄ-ի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում չի զգացվում: 2004 թ. մայիսի 12-ին ԵՄ-ի ղեկավարությունը հանդես եկավ դիմումով Հարավային Կովկասի երեք երկրներին` հույս հայտնելով շարունակել հետագա համագործակցությունը տնտեսական աճի ցուցանիշի բարձրացման, անօրինական գաղթի և կազմակերպված հանցագործակցության դեմ պայքարում:

Եվրոպական ընկերակցության հետ Հարավային Կովկասի ինտեգրման մեջ շահագրգռված են բոլոր եվրոպական առաջատար պետությունները: Նրանք ձգտում են ապահովել տարածաշրջանի պետությունների ինստիտուցիոնալ ընդգրկումը եվրոպական քաղաքական տարածություն: Եվրոպական երկրներից առավել ակտիվություն տարածաշրջանում ցուցաբերում է Մեծ Բրիտանիան, Ֆրանսիան ու Գերմանիան: Հարավային Կովկասի ինտեգրումն եվրոպական ընկերակցության շրջանակներում ենթադրում է մի շարք խնդիրների լուծում. հասնել որոշակի տնտեսական չափանիշներին, ընդունել որոշակի օրենսդրություն և կիրառել այն գործնականում, լուծել տեղական հակամարտությունները, դուրս բերել ռուսական զորքերն ու օբյեկտները Հարավային Կովկասի բոլոր երկրներից:[15]  

ԵՄ-ի աշխուժությունը Հարավային Կովկասում բացատրվում է ռազմավարական ու աշխարհաքաղաքական մի շարք գործոններով:

Առաջին հերթին ԵՄ-ի ռազմավարական շահերն են տարածաշրջանում: Դա կարևոր հանգամանք է, քանի որ Հարավային Կովկասի ու Արևելյան Եվրոպայի երկրները կրում են իրենց վրա նաև այլ քաղաքական ուժերի ազդեցությունը ինչպես տարածաշրջանային, այնպես էլ միջազգային թատերաբեմում: Այդպիսի քաղաքական ուժերն են Ռուսաստանն ու ԱՄՆ-ն, Թուրքիան և Իրանը: Հատկապես զգալի է Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում , քանի որ այն դիտում է այդ տարածքները որպես իր ազդեցության պատմական գոտի: Տարածաշրջանի երեք պետություններից Հայաստանը համարվում է Ռուսաստանի ամենակարևոր դաշնակիցը, հատկապես ռազմական համագործակցության ոլորտում, որտեղ Ռուսաստանը ունի ռազմակայաններ: Ավելին, Հայաստանը կախված է Ռուսաստանի գազի մատակարարումներից: Հայաստանը ձգտում է Ռուսաստանի հետ ավելի սերտ համագործակցության Ադրբեջանի կողմից եկող սպառնալիքների պատճառով` հաշվի առնելով Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտությունը և տնտեսական շրջափակումը: Ոչ պակաս ակտիվ է Ռուսաստանի ու Ադրբեջանի միջև համագործակցությունը, որը առավել ակտիվացավ 2001 թ. Ադրբեջան իրականացրած Վ. Պուտինի պետական այցից հետո Կասպյան ավազանում էներգետիկ ռեսուրսների շահագործման նպատակով, ինչպես նաև ռազմական համագործակցության նպատակով, երբ Ադրբեջանը մասնակցեց Ռուսաստանի կողմից կազմակերպված զորավարժություններին Կասպից ծովում 2002 թ.-ին:[16]

Բազմակողմ մակարդակով Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի ներկայության մի տեսակ է Հավաքական Անվտանգության Պայմանագրի Կազմակերպությունը (ՀԱՊԿ): Հիմնված 1992 թ. կազմակերպության մեջ են մտնում Ռուսաստանը, Բելառուսը, Հայաստանը, Ղազախստանը,Ղրղզստանը, Տաջիկստանը և Ուզբեկստանը: Փաստորեն, Հարավային Կովկասից միայն Հայաստանն է համարվում ՀԱՊԿ-ի անդամ, ինչը սահմանափակում է ՀԱՊԿ-ի ազդեցությունը Հարավային Կովկասում ընթացող գործընթացների վրա:[17]

Այլ են Ռուսաստանի հարաբերությունները Վրաստանի հետ 2003 թ. Վարդերի հեղափոխությունից սկսած, որտեղ վրացական նոր կառավարությունը սկսեց ձգտել ավելի սերտ համագործակցության ԱՄՆ-ի, ՆԱՏՕ-ի ու ԵՄ-ի հետ Ռուսաստանի հետ իր ունեցած հակամարտությունների հիման վրա: 2006թ. Վրաստանը ընդհատեց իր մասնակցությունը  ԱՊՀ երկրների պաշտպանության նախարարների խորհրդում: Վրաստանի նախագահի վարչության ղեկավար Գ. Արվելաձեն հայտնեց, որ ԱՊՀ-ն քաղաքական համագործակցություն է ու չի դիտվում որպես ռազմական միավորում: Ռազմական տեսանկյունից Վրաստանի կողմնորոշիչը ՆԱՏՕ-ն է:[18] ԱՊՀ-ում Վրաստանի անդամակցությանը վերջ դրեց 2009թ. օգոստոսի կարճատև պատերազմը: Կառույցից Վրաստանը պաշտոնապես դուրս եկավ 2009թ. օգոստոսի 18-ին` չնայած պահպանելով որոշակի պարտավորություններ ԱՊՀ անդամ երկրների նկատմամբ:[19]

ՆԱՏՕ-ի 2004 թ.-ի ստամբուլյան գագաթաժողովին որոշում ընդունվեց, որ Հարավային Կովկասի և Կենտրոնական Ասիայի տարածաշրջանները հանդիսանում են ՆԱՏՕ-ի համար ռազմավարական տեսանկյունից կարևոր տարածաշրջաններ: Պատրաստակամություն էր արտահայտվել «Համագործակցություն հանուն խաղաղության» մակարդակից անցում կատարել գործողությունների ավելի սերտ մակարդակի, ինչպես նաև հիմնել հատուկ ներկայացուցիչների ինստիտուտներ Հարավային Կովկասում և Կենտրոնական Ասիայում: 2005թ. դեկտեմբերին Վրաստանն ու Հայաստանը և ավելի ուշ Ադրբեջանը ստորագրեցին ՆԱՏՕ-ի հետ Անհատական գործընկերության գործողությունների ծրագիր (Individual Partnership Action Plan–IPAP)` բարձրացնելով այդ երկրների հարաբերությունները ՆԱՏՕ-ի հետ նոր մակարդակի:[20]

ՆԱՏՕ-ի քաղաքականությունը Հարավային Կովկասում ճկուն է և թողնված է գործընկեր երկրների ընտրությանը: Գործնականում ՆԱՏՕ-ի քաղաքականությունը Հարավային Կովկասի նկատմամբ կարող է բնութագրվել որպես a la carte համագործակցություն:[21] Հարավկովկասյան երեք պետություններց յուրաքանչյուրը կարող է ինքնուրույն ընտրել թե ինչ տեսակի համագործակցություն է այն նախընտրում զարգացնելու Գործընկերություն հանուն Խաղաղության (ԳհԽ) ծրագրի շրջանակներում: Օրինակ, Վրաստանի նպատակն է մոտ ապագայում հասնել անդամակցությանը ՆԱՏՕ-ում: Հայաստանը չի հետապնդում նման մոտեցում, քանի որ Հայաստանը դիտում է Ռուսաստանին որպես իր անվտանգության երաշխավոր: Հայաստանը համագործակցում է ՆԱՏՕ-ի հետ ԳհԽ-ի շրջանակներում իր արտաքին քաղաքականությունը բազմազանեցնելու համար: Ադրբեջանը նույնպես համագործակցում է դաշինքի հետ, բայց նրա քաղաքականությունը այս ոլորտում ավելի հավասարակշռված է ի համեմատ Վրաստանի և Հայաստանի:[22] Ադրբեջանը զարգացնում է պաշտպանության ու անվտանգության վերաբերյալ փաստաթղթերը որպես ՆԱՏՕ-ի հետ համագործակցության մի մաս: 2007թ. Ադրբեջանում վավերացվեց ազգային անվտանգության կոնցեպցիան, որը մշակվել էր ՆԱՏՕ-ի փորձագետների խորհրդատվությունների օգնությամբ: Ի տարբերություն Հայաստանի ազգային անվտանգության ռազմավարության փաստաթղթի, որտեղ հղում է արվում Հարավային Կովկասում Ռուսաստանի ռազմական ներկայությանը որպես կարևոր գործոնի Հայաստանի անվտանգության և տարածաշրջանում քաղաքական ու ռազմական հավասարակշռությունը պաշտպանելու համար, Ադրբեջանի ռազմավարությունը կոչ է անում վերացնել բոլոր օտարերկրյա ռազմական ուժերը տարածաշրջանից: Ադրբեջանի անվտանգության մյուս գերակայությունը եվրոպական ու եվրո-ատլանտյան կառույցներում ինտեգրումն է: Սակայն, ի տարբերություն Վրաստանի, Ադրբեջանի ռազմավարությունը չի ենթադրում անդամակցություն ԵՄ-ին: Ընդհակառակը, այն հավասարակշռված քաղաքականության կողմնակիցն է: Ռազմավարության մեջ Ռուսաստանի հետ հարաբերությունները բնութագրում է որպես «ռազմավարական գործընկերություն»:Նմանատիպ բնութագրիչ օգտագործվում է նաև Թուրքիայի, Վրաստանի, ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի անդամ պետությունների հետ հարաբերությունների դեպքում:[23]   

ԱՄՆ-ն շահագրգռված է տարածաշրջանի էներգետիկ ռեսուրսների, աշխարհագրական դիրքի, ինչպես նաև չափավոր մուսուլմանական Ադրբեջանի առկայության մեջ, ինչը չափազանց կարևոր է ԱՄՆ-ի արտաքին քաղաքականության տեսանկյունից վերջին տարիներին: Կառուցելով սերտ քաղաքական կապեր Վրաստանի հետ, հաշվի առնելով վերջինիս հակամարտությունը Ռուսաստանի հետ` ԱՄՆ-ն ձգտում է հավասարակշռել Ռուսաստանի ազդեցությունը տարածաշրջանում: ԱՄՆ-ի և Հայաստանի հետ հարաբերությունները պայմանավորված են հայկական ուժեղ լոբբիի առկայությամբ ԱՄՆ-ի կոնգրեսում:

Ոչ պակաս կարևոր են Իրանի և Թուրքիայի ազդեցությունը տարածաշրջանում: Ունենալով ակտիվ կապեր Ադրբեջանի ու Վրաստանի հետ` Թուրքիան չունի դիվանագիտական հարաբերություններ Հայաստանի հետ: Երկու հարևանների հետ դիվանագիտական հարաբերությունների բացակայության պայմաններում Հայաստանը ամրապնդում է իր քաղաքական ու տնտեսական կապերը Իրանի հետ: Իրանը Հայաստանի համար համարվում է արտահանման համար այլընտրանքային ուղի: Բացի դրանից, գազամուղի կառուցումը ուղղված էր նաև Ռուսաստանի գազից Հայաստանի կախվածության նվազեցմանը: Այնուամենայնիվ, Ռուսաստանը մասամբ հաստատել է իր վերահսկողությունը գազատարի վրա: Իրանի հետ Հայաստանի համագործակցությունը զերծ չի ռիսկերից` հաշվի առնելով ԱՄՆ-ի լարված հարաբերությունները Իրանի հետ:

Կովկասում գոյություն ունեն ոչ պաշտոնական երկու դաշինքներ: Մի կողմից` Ադրբեջանը, Վաստանը և Թուրքիան ԱՄՆ-ի աջակցությամբ շահագործելու և տեղափոխելու կասպյան նավթը խուսափելով Ռուսաստանը, մյուս կողմից էլ Հայաստանը և Իրանը, որոնք ձգտում են երաշխավորել իրենց անվտանգությունը և խուսափել տնտեսական շրջափակումից:[24] Համընկնող ու հակասող շահերի պայմաններում ԵՄ-ն հանդիպում է դժվարությունների զարգացնելու իր քաղաքականությունը այնպես, որ մի կողմից բավարարի իր շահերը, և մյուս կողմից արդարացի տեղի սպասումները: ԵՄ-ի ուժեղ կախվածությունը Ռուսաստանի էներգիայից ստիպում է ԵՄ-ին փնտրել այլընտրանքային լուծումներ: Մինչ Ադրբեջանը հանդիսանում է նավթը արտահանող պոտենցիալ երկիր, Վրաստանը ու Հայաստանը մեծ կարևորություն են ներկայացնում հատկապես Արևելքից էներգիա տեղափոխելու տեսանկյունից: Այդ հանգամանքը հիմք հանդիսացավ ԵՄ-ի համար Հարավային Կովկասը Եվրոպական Հարևանության Քաղաքականության մեջ ընդգրկելու համար:

Ամենամեծ սպասումները տարածաշրջանում ԵՄ-ն ունի Վրաստանից: Այնուամենայնիվ, վրացական պաշտոնյաները դժգոհում են, որ ԵՄ-ի մոտեցումը հնացած է և ոչ մի ներդրում չունի «փափուկ» և «կոշտ» անվտանգության խնդիրների լուծման մեջ: Բրյուսելը իր հերթին դժգոհում է, որ վրացական պաշտոնյաները ունեն պատասխանատվության և հնարավորության պակաս բարեփոխումների վրա սիստեմատիկ, տեխնիկական և կոորդինացված աշխատանք տանելու համար:

Ադրբեջանը ակնկալում է, որ ԵՄ-ն դիտի իրեն ոչ միայն որպես սպառող, այլև որպես ներդնող եվրոպական անվտանգությանը: Ադրբեջանը դիտում է եվրոպական ինտեգրացիան որպես տարածաշրջանային ավելի լայն օրակարգի մաս` հիմնված նավթի ու գազի պաշարների հայթայթման ու բաշխման վրա: Սակայն միևնույն ժամանակ Ադրբեջանը առանձնապես չի ձգտում դեպի ԵՄ` մարդու իրավունքների ու ժողովրդավարության հետ կապված պարտավորությունները կատարելու մեջ քիչ ցանկություն ունենալու պատճառով:

Հայաստանը ձգտում է ԵՄ` իր ինստիտուտները բարեփոխելու ու Եվրոպայի և տարածաշրջանի հետ տնտեսական կապերը ընդլայնելու համար: Հայաստանը դիտում է ԵՄ-ն նաև որպես ճանապարհ շրջափակումից դուրս գալու համար: Ի համեմատ Վրաստանի, Հայաստանը պակաս շահագրգռված է ԵՄ-ի հետ համագործակցել անվտանգության հարցերում, սակայն գտնում է, որ ինստիտուցիոնալ ներդաշնակեցման միջոցով այն ավելի արագ կշարժվի ինտեգրացիայի ուղղությամբ:[25]

Դեպի Եվրոպա ձգտող Հայաստանի համար Հայաստան-Եվրամիություն հարաբերությունները ունեն առանցքային նշանակություն: Երկրի լիակատար ներգրավումը եվրաինտեգրման գործընթացներում ինքնանպատակ չէ:Այն փաստը, որ Հայաստանի քաղաքականության եվրոպական ինտեգրացիայի ուղղությունը չէր կրում դեկլարատիվ բնույթ, փաստում է այն կոնկրետ բարեփոխումների մասին, որոնք վերջին տարիների ընթացքում իրականացվել են քաղաքական երկխոսության շրջանակներում սոցիալ-տնտեսական, առևտրի, օրենսդրական, գիտա-տեխնիկական, ինչպես նաև բարձր և տեղեկատվական տեխնոլոգիաների ոլորտներում:[26]

 

 

1.3 ԵՄ-ի ծրագրերը Հարավային Կովկասում

 

ԵՄ-ն դեռևս հստակ չի սահմանել իր պաշտոնական նպատակները Հարավային Կովկասում: ԵՄ-ն չի մշակել միասնական ռազմավարություն Հարավային Կովկասի նկատմամբ, թեև ներկա էր տարածաշրջանում 1990-ականներից: Հետևողական քաղաքականությունն ապահովելու համար անհրաժեշտ է կառուցել համընդհանուր ընդունելի նպատակներ տվյալ խնդրի շուրջ: ԵՄ-ն դեռևս գտնվում է տարածաշրջանի նկատմամբ միասնական ռազմավարություն մշակելու փուլում: Նպատակները ի կատար ածելու համար անհրաժեշտ են տարբեր ռեսուրսներ և գործիքներ: ԵՄ-ի կողմից տարածաշրջանում կիրառվող ռեսուրսներն ու գործիքները կրում են զուտ տնտեսական և դիվանագիտական բնույթ , ու ԵՄ-ի դերը բնութագրվում է տատանումներով և անկայունություններով տարբեր առումներով ` կենտրոնանալով քաղաքացիական կամ փափուկ ուժի մոտեցման վրա:[27]

Զարգացումները Հարավային Կովկասում ազդեցություն ունեն ԵՄ-ի անվտանգության վրա  տարածաշրջանի աշխարհագրական դիրքի ու ԵՄ-ի էներգետիկ շահերի պատճառով: Հաշվի առնելով, որ ԵՄ-ն ցանկանում է խուսափել իր սահմաններին անկայունությունից, ռազմական հակամարտության ցանկացած բռնկում Հարավային Կովկասում կարող է սպառնալ ԵՄ-ի անվտանգությանը: Ավելին, ԵՄ-ն հետաքրքրված է երաշխավորել իր մուտքը կասպյան նավթի ու գազի ռեսուրսներին Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղու և Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազատարի միջոցով Եվրոպայի ու Ասիայի միջև հաղորդակցման ուղիները զարգացնելու և այնպիսի սպառնալիքներին դիմագրավելու համար, ինչպիսիք են ահաբեկչությունը, մաքսանենգությունը, թրաֆֆիկինգը, անօրինական գաղթը և շրջակա միջավայրի աղետները: Միայն վերջերս ԵՄ-ն սկսել է տարածաշրջանի նկատմամբ հատուկ քաղաքականության և գործիքների մշակումը: Երկար ժամանակ ԵՄ-ի անդամ պետությունները չէին գիտակցում Հարավային Կովկասի կարևորությունը: Միայն առանձին եվրոպական երկրներ ունեն Հարավային Կովկասում երկկողմ շահերի որոշակի պատմություն: Չնայած եվրոպական նավթային ընկերություններ, ինչպիսիք են BP-ն, Shell-ը և Elf-ը, ներդրումներ էին անում Կասպից ծովի ռեսուրսների մեջ, քաղաքական առումով ԵՄ-ի ակտիվությունը սահմանափակ էր, հատկապես այն պատճառով, որ ԱՄՆ-ն արդեն ցուցաբերում էր ակտիվություն Կովկասում:[28]

1991թ-ին ԵՄ-ի Հանձնաժողովը ձեռնամուխ եղավ մի ծրագրին, որ կոչվում է Տեխնիկական օժանդակություն ԱՊՀ երկրներին (TACIS): Այս ծրագրի նպատակն է խորացնելու շուկայական տնտեսությունը և ժողովրդավարությունը այս երկրներում: TACIS-ի ծրագրերը ներառում են հիմնականում տեխնիկական օժանդակություն, տեղեկատվական փոխանակում, կրթություն ու որակավորում: Ծրագիրը հիմնված է յուրաքանչյուր գործընկեր երկրի Ռազմավարական փաստաթղթի և Ազգային Ինդիկատիվ ծրագրի վրա: Բացի զուտ ազգային ծրագրերից, TACIS-ը ներառում է նաև տարածաշրջանային ծրագրեր, ինչպիսիք են`

·       Եվրոպա-Կովկաս-Ասիա տրանսպորտային միջանցքը (TRACECA,Transport Corridor Europe-Caucasus-Asia)

·       Տարածաշրջանային ծրագիր-միջսահմանային ծրագրեր ենթակառուցվածքի, շրջակա միջավայրի պաշտպանության, ներքին և իրավական հարաբերությունների ոլորտում

·       Վերակառուցման և զարգացման եվրոպական բանկի ներդրումների նախապատրաստման հնարավորություն

·       Միջուկային անվտանգության ծրագիր

·       Ինոգեյթ (միջազգային համագործակցության ծրագիր էներգետիկայի ոլորտում ԵՄ-ի, Սև ու Կասպից ծովերի ափին գտնվող պետությունների և նրանց հարևանների միջև)

·       Պարենի անվտանգության ծրագիր

·       Շրջակա միջավայրի համատեղ ծրագիր:[29]

TRACECA: Այս ծրագիրը գործողության դրվեց 1993թ. առևտրական ու տնտեսական հարաբերություններին նպաստելու համար տրանսպորտային ենթակառուցվածքը (ճանապարհ երկաթուղի ու հեռախոսակապ, ինչպես նաև իրավական ներդաշնակության միջոցով երկաթգծի և ծովային տրանսպորտի վրա միասնական տարիֆային համակարգի սահմանում ) զարգացնելու միջոցով: ԵՄ-ն փոխգործակցում էր Հարավային Կովկասի պետությունների հետ ոչ ուղղակիորեն` իր անդամ-պետությունների երկկողմանի գործողությունների միջոցով: Կասպից ծովի էներգետիկ ռեսուրսների` ԵՄ-ի համար շահութաբերության աճին զուգահեռ բազմաթիվ եվրոպական ընկերություններ սկսեցին ներգրավվել տարածաշրջան: Մասնավոր մասնավոր հատվածի շահերը պաշտպանելու համար 1999թ. հուլիսին ԵՄ-ն ձեռնամուխ եղավ INOGATE ծրագրի իրականացմանը:[30]

INOGATE: Այս ծրագրի միջոցով ԵՄ-ն երկու նպատակ է հետապնդում. ա) գրավել մասնավոր ներդրողների և ֆինանսական ինստիտուտների ուշադրությունը կասպյան շրջան, բ) կատարելագործել Եվրոպայի էներգիայի մատակարարման անվտանգությունը գազատարների ու նավթամուղերի համակարգերի ցանցը խթանելու և դեպի Արևմուտք ածխաջրածինների տեղափոխումը հեշտացնելու միջոցով:

Ձևակերպելով Եվրոպայի անվտանգության և պաշտպանության քաղաքականությունը 1999թ-ին, ԵՄ-ն որոշեց կիրառել այս ծրագիրը նաև նախկին ԽՍՀՄ-ի տարածքում: Այն ցանկանում էր «արտահանել կայունությունը»` նպատակ ունենալով բարձրացնել իր հեղինակությունը ոչ միայն որպես տնտեսական, այլև քաղաքական դերակատար: 2002թ.-ին Եվրոպական Հանձնաժողովը սկսեց Երկրի ռազմավարական զեկույցների և Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի ինդիկատիվ ծրագրերի ընդունումը: Բացի դրանից այն ընդունեց նաև TACIS տարածաշրջանային համագործակցության զեկույցը և Ինդիկատիվ ծրագիրը, որը կիրառվելու էր Արևելյան Եվրոպայի և Կենտրոնական Ասիայի երկրների նկատմամբ: Նրանց նպատակն այն է, որ ԵՄ-ի շահերից է բխում աջակցել ծրագրերին, որոնք արտացոլում են Արևելյան Եվրոպայի ու Կենտրոնական Ասիայի ներկա և ապագա կարիքները ու խրախուսել իրենց բավարարելու այդ կարիքները: Նույն թվականին Եվրոպական Խորհուրդը ընդունել է Նոր Հարևանության նախաձեռնություն: Նախաձեռնության նպատակն է զարգացնել ավելի արդյունավետ քաղաքականություն ԵՄ-ի սահմանակից պետությունների նկատմամբ, որոնք մոտ ապագայում նպատակ չունեն միանալ ԵՄ-ին:Դրա արդյունքը եղավ Սպիտակ թուղթը` հրատարակված Եվրոպական Հանձնաժողովի կողմից 2003թ. մարտին: Վերջինս խրախուսում էր հարավկովկասյան պետությունների ներգրավումը Ավելի ընդարձակ Եվրոպա ծրագրի մեջ ԵՄ-ի հետ նրանց տնտեսական ու քաղաքական ինտեգացիան ընդլայնելու համար: 2003թ. հուլիսին ԵՄ-ն որոշում կայացրեց ներառել Հարավային Կովկասը այլ հարևանների հետ «Անվտանգ Եվրոպան ավելի լավ աշխարհում» ծրագրի մեջ:[31]

            Խոսելով ԵՄ-ի էներգետիկ անվտանգության մասին` անհրաժեշտ է ընդգծել ԵՄ-ի աճող էներգետիկ կախվածության հանգամանքը: Ռուսաստանը ԵՄ-ի գլխավոր էներգետիկ աղբյուրն է: 2006թ. այն ներմուծել է 29 տոկոսով ավելի, քան 1997 թ.-ին և նրա էներգետիկ կախվածությունը, որը կազմում է 54 տոկոս, 9 տոկոսով ավելի է, քան 1997թ.-ին:[32]

Այդ պատճառներով ԵՄ-ն զգաց անհրաժեշտություն զանազանեցնելու էներգիայի մատակարարման ուղիները: Մինչև հիմա էներգետիկ քաղաքականությունը մնում է ԵՄ-ի անդամ պետությունների արտաքին քաղաքականությունների շրջանակում և ազգային ինքնիշխանության հարց: 2000թ. նոյեմբերի 29-ի ԵՄ-ի  «Եվրոպական ռազմավարության ուղղությամբ հանուն Էներգիայի մատակարարման անվտանգության» ԵՄ-ի Կանաչ փաստաթուղթը որոշակի փոփոխություն մտցրեց ԵՄ-ի քաղաքականության մեջ: Այս փաստաթուղթը ընդգծեց ԵՄ-ի նպատակները էներգիայի մատակարարման անվտանգության և էներգետիկ պաշարների դեվիրսիֆիկացման /զանազանեցման/ բնագավառում արտաքին ռիսկային գործոնները և մեկ ռեսուրսից կախվածությունը նվազեցնելու համար: Մյուս պատճառը Ռուսաստանի հրաժարումն է վավերացնել ԵՄ-ի էներգիայի մասին կանոնադրության պայմանագիրը, որը հնարավորություն կտար ԵՄ-ին ունենանալ ելք դեպի Թուրքմենստանի ու Ղազախստանի նավթ և գազ Ռուսաստանի նավթամուղերի ու գազատարների միջոցով:[33]

Վերջերս ԵՄ-ն առանձնահատուկ ուշադրություն է դարձնում էներգակիրների մատակարարման այլընտրանքային աղբյուրներին և ուղիներին: Ադրբեջանը, կառուցելով Բաքու-Թբիլիսի-Սուփսա և Բաքու-Թբիլիսի-Ջեյհան նավթամուղերը ու Բաքու-Թբիլիսի-Էրզրում գազատարը, կատարեց իր ընտրությունը ի օգուտ էներգակիրները համաշխարհային շուկա Ռուսաստանից անկախ հասցնելու օգտին:

Գոյություն ունեն նաև նոր գազատարներ կառուցելու նպատակներ:  2006թ. ԵՄ-ն Թուրքիայի, Բուլղարիայի, Ռումինիայի, Հունգարիայի և Ավստրիայի ներկայացուցիչների հետ ստորագրեցին համատեղ հռչակագիր` ուղղված «Նաբուկո» գազատարի կառուցմանը:[34] Այդ գազատարի կառուցումը ԵՄ-ի ջանքերի կարևորագույն էլեմենտն է, որն ուղղված է թուլացնել Ռուսաստանի մոնոպոլիան եվրոպական երկրներ «կապույտ վառելիքի» տեղափոխման վրա: Այն նախատեսված է գազը Ղազախստանից, Թուրքմենստանից, Իրանից ու Իրաքից Եվրոպա տեղափոխելու համար: Այն պետք է անցնի Կասպից ծովի հատակով կամ ցամաքով, իսկ այնուհետև Թուրքիայի տարածքով: «Նաբուկո»-ի կառուցումը ենթադրվում էր սկսել 2011թ.-ին, որի արժեքը գնահատվում էր 10 մլրդ դոլար: Այնուամենայնիվ, գոյություն ունեն խոչընդոտներ նախագծի իրականացման համար: ԵՄ անդամ-պետությունների միջև տարաձայնությունները, շատերը որոնցից շտապում են Ռուսաստանի հետ ստորագրել երկկողմանի գազի խնդիրներին առնչվող համաձայնագրեր, ֆինանսավորման հետ կապված խնդիրները, ԵՄ-ի անհետևողական քաղաքականությունը Կենտրոնական Ասիայի գազ արդյունահանող երկրների նկատմամբ, Մոսկվայի մշտական հակամիջոցները` գտնելով, որ «Նաբուկոն» սպառնալիք է հանդիսանում իր համար, խախտում է միասնական Եվրոպայի բոլոր պլանները:[35]

2008թ. ռուս-վրացական պատերազմը սպառնալիքի տակ դրեց եվրոպական էներգետիկ ռեսուրսների մատակարարման անվտանգությունը: Վրաստանը համարվում է կասպյան նավթն ու գազը Արևմուտք տեղափոխող կարևոր տարանցիկ եիկիր: ԲԹՋ և  ԲԹՍ նավթամուղերը, ինչպես նաև ԲԹԷ գազատարը անցնում են Վրաստանի տարածքով: Դրանք միակ ուղիներն են, որոնք տեղափոխում են կասպյան ածխաջրածինները դեպի Արևմուտք շրջանցելով Ռուսաստանը: Ռազմական գործողությունների ժամանակ էներգակիրների հոսքը ընդհատվեց: Ռուսաստանի և Արևմուտքի միջև հարաբերությունների վատթարացումը կարող է ստիպել Արևմուտքին ընդլայնել նավթի և գազի տեղափոխումը Վրաստանի միջոցով: Ադրբեջանն էլ իր հերթին չի ցանկանում այնպիսի քայլերի դիմել, որոնք կդիտվեին Ռուսաստանի կողմից որպես ոչ բարյացակամ:[36]

Տարածաշրջանը բավականին ռիսկային է ներդրումների համար` հաշվի առնելով Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ դեռևս լուծում չստացած հակամարտությունը: Այդ պատճառով էլ ԵՄ-ն առայժմ խուսափում է լայնամասշտաբ ներդրումներից:

ԵՄ-ն տրամադրում է Հարավային Կովկասին նշանակալի աջակցություն գրանտերի տեսքով տրանսպորտային էներգետիկ և հեռահաղորդակցման նախագծերի համար, ինչպես նաև օժանդակություն է ցուցաբերում կառուցվածքային բարեփոխումների ոլորտում, այնուամենայնիվ, ԵՄ-ն դեռևս չի մշակել հստակ ռազմավարություն, ինչի արդյունքում այդ երեք երկրները շարունակում են դուրս մնալ «Ավելի լայն Եվրոպա-Նոր Հարևանություն»  նախաձեռնությունից: [37]

 

 

2. Հարավկովկասյան պետությունները Եվրոպական  Հարևանության Քաղաքականության ու Արևելյան Գործընկերության համատեքստում

 

2.1 Եվրոպական Հարևանության քաղաքականությունը եվրոպական անվտանգության համատեքստում

 

Եվրոպական անվտանգության ռազմավարության համապարփակ մոտեցման գլխավոր խնդիրն է կապ գտնել անվտանգության հասկացության բոլոր բաղադրիչների միջև` քաղաքական, սոցիալ-տնտեսական, մշակութային, էկոլոգիական, ռազմական, ու մշակել նրանց նկատմամբ միասնական քաղաքականություն:[38]

Եվրոպական Հարևանության Քաղաքականությունը, որ ընդունվել է 2003թ., նպատակ ունի ձևավորել ԵՄ-ի բարեկամների շրջան և խթանել քաղաքական կայունությունն ու տնտեսական աճը ԵՄ-ի հարևան երկրներում սոցիալ-տնտեսական զարգացման միջոցով ԵՄ-ի ներքին շուկային նրանց մուտքը ապահովելու համար: ԵՀՔ-ն ներառում է ԵՄ-ի հետևյալ շահերը`

·       Քաղաքականություն` ուղղված ԵՄ-ին անդամակցության սահմանափակմանը,

·       Տնտեսական զոնայի հիմնում կենտրոնով ԵՄ-ում,

·       Քաղաքական բարեփոխումների խթանում ու տարածաշրջանային անվտանգության ամրապնդում,

·       ԵՄ-ի քաղաքականության կիրառում արտագաղթի ոլորտում,

·       ԵՄ-ի քաղական ազդեցության տարածում,

·       Էներգիա մատակարարողների հետ կապերի ամրապնդում:[39]

ԵՀՔ-ն ունի անվտանգության հստակ բնութագիր: ԵՄ-ին մտահոգում է անօրինական գաղթը, կազմակերպված հանցավորությունը, զանգվածային ոչնչացման զենքի տարածումը, կլիմայական աղետները կամ իր սահմանների համար սպառնալիք հանիսացող էթնիկ հակամարտությունները: Եվրոպայի ընտրությունն է կամ արտահանել անվտանգություն ու կայունություն հարևան երկրներ կամ նրանցից ներմուծել անկայունություն:[40] Առաջին հայացքից կարող է թվալ, թե Եվրոպային այնքան էլ չի մտահոգում, թե Հարավային Կովկասում կլինի ժողովրդավարություն, հարգանք մարդու իրավունքների նկատմամբ, և առաջին հերթին Եվրոպային հետաքրքրում է, որ հարևան երկրներում չլինի զանազան ահաբեկչական օջախների զարգացում, որոնք կկարողանային ապակայունացնել Եվրոպայի ներքաղաքական իրավիճակը, նաև որպեսզի այնտեղ չլինի թրաֆիկինգ, զանազան այլ բացասական երևույթներ, որոնք ուղղակիորեն կամ անուղղակիորեն կապված լինեին Եվրոպայի ներքաղաքական կյանքի հետ: Այնուամենայնիվ, բոլոր այդ գործոնները փոխկապակցված են: Անվտանգության մարտահրավերների շրջանակը ներառում է Արդարադատության ու Ներքին գործերին առնչվող հարցերից` կազմակերպված հանցավորություն, միջազգային ահաբեկչություն, մինչև Ընդհանուր արտաքին և անվտանգության քաղաքականությանը առնչվող հարցեր` ԶՈԶ-ի չտարածում, հակամարտությունների կարգավորում ու կայուն զարգացում: Հարևանության շրջանում մարտահրավերների այսպիսի լայն շրջանակը պահանջում է ԵՄ-ի քաղաքականության միջսյունային համաձայնեցում (cross-pillar coordination): Այդ մարտահրավերները ստիպում են ԵՄ-ին նաև զարգացնելու քաղաքականության նոր ոլորտներ, ինչպես օրինակ անվտանգության հատվածի բարեփոխումներ` հարևան երկրներում կայունություն խթանելու նպատակով:[41] Արդյունավետ կառավարումը ԵՄ-ի սահմանների վրա և առևտրի ու ներդրումների աճը տարածաշրջանում համապատասխանում են ԵՄ-ի անվտանգության ու տնտեսական շահերին: ԵՀՔ-ն ակտիվորեն շաղկապում է ԵՄ-ի ներքին ու արտաքին անվտանգության շահերը: ԵՀՔ-ն առաջարկում է հարևաններին սերտ համագործակցություն Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության ու Եվրոպայի անվտանգության ու պաշտպանության քաղաքականության ոլորտում պայմանով, որ նրանք կոնսոլիդացնեն իրենց ժողովրդավարական ինստիտուտները:

            2003թ. Հանձնաժողովը առաջարկեց մեկնարկ տալ Եվրոպական Հարևանության ու գործընկերության գործիքի (ԵՀԳԳ) 2007-2013 ֆինանսական հեռանկարի համար: ԵՀԳԳ-ն փոխարինելու էր TACIS, MEDA և EIDHR ծրագրերը, որը կիրառվելու էր նաև Ռուսաստանում: ԵՀԳԳ-ի նպատակն է բոլոր հնարավոր հատվածների ներդաշնակեցումը ԵՄ-ի իրավունքի հետ: 2007-2013 տարիների կտրվածքով տրամադրվելու էր 12 մլրդ. եվրո ԵՀՔ երկրներում բարեփոխումների համար: ԵՀԳԳ-ի մեջ ամփոփված են անդամակցությանը նախորդող չորս գործիքներ`միջսահմանային համագործակցություն, թվիննինգ (կարճաժամկետ նախագծեր ինստիտուտների դերի, արդյունավետ կառավարման և օրենքի գերակայության կատարելագործման համար), TAIEX (Technical Assistance Information Exchange Office), որը նույնպես նախատեսում է կարճաժամկետ նածագծեր` ուղղված ինստիտուտների դերի, արդյունավետ կառավարման ու օրենքի գերակայության կատարելագործմանը: Չորրորդը ԵՄ-ի ծրագրերին մասնակցությունն է (people-to-people cooperation): ԵՀԳԳ-ը նպատակ ունի բարձրացնել նաև ԵՄ-ի դերը հարևան երկրներում հակամարտությունների կարգավորման ու ճգնաժամերի կառավարման մեջ:[42]

Հարավային Կովկասի երկրների ընդգրկումն ԵՀՔ-ի մեջ վկայում է այն մասին, որ անվտանգության խնդիրը բարձր է դասված ԵՀՔ-ի օրակարգում: ԵՀՔ-ի մշակման ու զարգացման վրա անշուշտ ազդեցություն են ունեցել իրադարձությունները 1990-ականներին, ներառյալ ռազմական գործողությունները նախկին Հարավսլավիայում, ՆԱՏՕ-ի գործողությունները Աֆղանստանում, Իրաքի պատերազմը, որոնք բարձրացրին անվտանգության խնդիրը համաշխարհային հանրության առջև:

Կայունության ու բարգավաճման խթանման, համընդհանուր արժեքների վրա հիմնված հարաբերությունների ընդլայնման կամ նոր բաժանարար գծերի առաջացումից խուսափելու գաղափարները ծառայում են մեկ միասնական նպատակի, որն է` երաշխավորել ԵՄ-ի անվտանգությունը, որը կարող է սպառնալիքի ենթարկվել հարևանների կամ հարևանների հարևանների կողմից: Այն փաստը, որ անվտանգության խնդիրը դրված է ԵՀՔ-ի հիմքում ակնհայտ է 2002թ. օգոստոսի 7-ի Սոլանա-Պատեն համատեղ նամակում, որտեղ առաջին անգամ պաշտոնապես քննարկման դրվեց ԵՀՔ-ի գաղափարը.

 

‘there are a number of overriding objectives for our neighborhood policy: stability, prosperity, shared values and the rule of law along our borders are all fundamental for our own security. Failure in any of these areas will lead to increased risks of negative spill-over on the Union.’[43]

Այս ենթադրությունը ստացավ իր ապացույցը նաև Եվրահանձնաժողովի արտաքին հարաբերությունների հարցերով հանձնակատար Բենիտա Ֆերերո-Վալդների զեկույցում, որտեղ նա ընդգծեց սահմանների անվտանգության կարևորությունը:[44] 

ԵՀՔ-ի մեկնարկումն ու զարգացումը իրականացվում էր 2003թ. Եվրոպական Անվտանգության Ռազմավարության հետ զուգահեռաբար: ԵՀՔ-ի Ռազմավարության փաստաթղթի ներածության մեջ նշված է, որ նոր քաղաքականությունը նունպես ջանքեր կգործադրի Եվրոպական Անվտանգության Ռազմավարության խնդիրները իրականացնելու համար: Եվրոպական անվտանգության ռազմավարությունը իր հերթին կարևորություն է տվել հարևան երկրներում անվտանգությունն ապահովելուն. «Մեզ անհրաժեշտ է հասցնել տնտեսական ու քաղաքական համագործակցությունը Արևելքում գտնվող մեր հարևաններին լուծելով միաժամանակ այնտեղ քաղաքական խնդիրները»:[45] Փաստորեն, ԵՀՔ-ն, որը մշակվել է Եվրոպական Անվտանգության Ռազմավարության հետ զուգահեռ, կարող է ընկալվել որպես այս նպատակի իրագործում, որը վերածում է այդ Ռազմավարության կողմից հովանավորվող արտաքին քաղաքականությանը կոնցեպտուալ մոտեցումը Միության ծայրամասի հետ հարաբերությունների կոնկրետ քաղաքական շրջանակի: Կապելով իր ռազմավարական խնդիրները շուկային մուտք ունենալու, ֆինանսական ու տնտեսական աջակության հետ` ԵՄ-ն նպատակ ունի խթանել տնտեսական, քաղաքական ու սոցիալական բարեփոխումներ, ինչպես նաև համագործակցություն անվտանգության ոլորտում կանխելու համար այնպիսի միջավայր, որ կարող է հանգեցնել ծայրահեղականությանը, ճգնաժամին ու հակամարտությանը:[46] 

Այս հանգամանքը կարևոր է, քանի որ ԵՄ-ի ընդլայնման հետևանքով այն հայտնվել է ավելի մոտ հարավկովկասյան հակամարտություններին, ինչպես նաև Մերձավոր Արևելքում արաբա-իսրայելական հակամարտությանը: Հարավային Կովկասում Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտությունը համարվում է ամենապայթյունավտանգ հակամարտություն: Ի տարբերություն Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի շուրջ ծավալված հակամարտությունների, որոնք Վրաստանի ներսում են, Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտությունը ընդգրկում է միաժամանակ Հարավային Կովկասի երկու պետություններին և դարձնում տարածաշրջանային համագործակցությունը գործնականում անհնար:

 

 

2.2 Եվրոպական հարևանության քաղաքականությունը և հարավկովկասյան երկրները

 

Եվրոպական Հարևանության Քաղաքականության ռազմավարական նպատակները Հարավային Կովկասի երեք երկրների համար հարաբերականորեն նույնն են, ինչ որ ԵՄ-ի մյուս հարևան երկրների նկատմամբ: Հարավային Կովկասի երեք երկրներն էլ վայելում են ԵՄ-ի իրար շատ մոտ մոտեցումը: Հայաստանի համար «Եվրոպական Հարևանության Քաղաքականության Գործիքի 2007-2013թթ Երկրի ռազմավարության փաստաթղթում» արտացոլված հետևյալ ձևակերպումը կարելի է գտնել երեք երկրների ռազմավարության փաստաթղթերում. «ԵՀՔ-ի նպատակն է կիսելու ԵՄ-ի կայունությունը, անվտանգությունը հարևան երկրների հետ, ներառյալ Հայաստանը, այնպես, որ դա տարբերվի ԵՄ-ին անդամակցությունից: ԵՀՔ-ն նախատեսված է Եվրոպայում նոր բաժանարար գծերի առաջացումն կանխելու համար` առաջարկելով հարևան երկրներին ավելի սերտ համագործակցություն քաղաքական, անվտանգության, տնտեսական և մշակույթի ոլորտներում: Այն ուղղված է նաև 2003թ. դեկտեմբերի Եվրոպական Ռազմավարության փաստաթղթի մեջ արտացոլված ԵՄ-ի ռազմավարական նպատակների իրականացմանը, ավելի հստակ` ամրապնդել անվտանգությունը Եվրոպայի հարևանությունում…»:[47]

Ընդգրկելով Հարավային Կովկասի երկրները ԵՀՔ-ի մեջ` Բրյուսելը պատրաստակամություն հայտնեց ամրապնդել իր հարաբերությունները նրանց հետ:  ԵՀՔ-ի նպատակն է կիսել ԵՄ-ի 2004թ.-ի ընդլայնումից ստացած առավելությունները հարևան երկրների հետ` բոլոր շահագրգիռ կողմերի կայունությունն, անվտանգությունն և բարեկեցությունն ամրապնդելու համար: Այն ուղղված է ընդլայնված Եվրոպայի ու նրա հարևանների միջև նոր բաժանարար գծերի առաջացման կանխմանը ու հնարավորություն է տալիս նրանց մասնակցելու ԵՄ-ի զանազան բնույթի գործունեությանը քաղաքական, անվտանգության, տնտեսական ու մշակութային ոլորտներում ավելի ընդլայնված համագործակցության միջոցով:[48] Գործողությունների ծրագրերը այդ նպատակների իրականացման համար առաջնային գործիքներն են: 2005-2006թթ. Հայաստանը, Ադրբեջանը և Վրաստանը բանակցություններ սկսեցին ԵՄ-ի հետ իրենց երկրներին բնորոշ միջսյունային Գործողությունների ծրագրեր նախապատրաստելու համար: ԵՄ-ն երաշխավորել է, որ Գործողությունների ծրագրի հաջող իրականացումը կարող է հանգեցնել երկկողմ հարաբերությունների ավելի խոր զարգացմանը` ներառյալ պայմանագրային նոր կապերը Եվրոպական Հարևանության պայմանագրերի տեսքով:[49]

ԵՄ-ն առաջարկում է հարևաններին արտոնյալ հարաբերություններ, ավելի խորը քաղաքական հարաբերություններ ու տնտեսական ինտեգրացիա: ԵՀՔ-ն տարբերվում է ընդլայնման գործընթացից: Այնուամենայնիվ, այն չի կանխորոշում, թե ինչպես կզարգանան ԵՄ-ի հետ հարևանների հարաբերությունները հետագայում:[50]

2005թ. Եվրոպական Հանձնաժողովը հանդես եկավ հանձնարարականներով զգալիորեն ամրապնդելու հարաբերությունները Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի հետ: Հանձնարարականները հիմնված էին Հանձնաժողովի կողմից ներկայացված  երկրի զեկույցի վրա, որը տրամադրում էր ընդհանուր պատկերացում հարավկովկասյան երկրներում տիրող քաղաքական ու տնտեսական իրավիճակի, ինչպես նաև ԵՄ-ի հետ հարաբերությունների վիճակի մասին: ԵՀՔ-ի ներքո Գործողությունների ծրագրի մշակմամբ կողմերը նպատակ ունեն տեղափոխել իրենց հարաբերությունները ավելի բարձր մակարդակ տնտեսական ու քաղաքական համագործակցության առումով:

Մի կողմից ԵՄ-ի ու մյուսից Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի միջև հարաբերությունների հետագա զարգացումների վերաբերյալ հռչակագրերը համապատասխանում են ԵՀՔ-ի հայեցակարգին ու տարբերություն չեն դնում երեք երկրների միջև: Գործողությունների ծրագրի համար հանձնարարականները այնուամենայնիվ պարունակում են տարբերություններ, սակայն դրանք վերաբերվում են  նրան, թե որտեղ է ավելի շատ զգացվում բարեփոխումների կարիքը:[51]

Ադրբեջանի Գործողությունների ծրագիրը պարունակում է գործողությունների տասը գերակա ոլորտ, Հայաստանի ու Վրաստանի դեպքում` ութն են:

Հայաստանի ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիրը ընդգծում է այնպիսի խնդիրներ, ինչպիսիք են օրենքի գերակայությունը, բարեփոխումները դատական համակարգում, հակակոռուպցիոն միջոցառումներ և հարգանք մարդու իրավունքների նկատմամբ: Փաստաթուղթը ոչ հստակ ձևով, սակայն ընդգծում է Հայաստանի ոչ կատարյալ քաղաքական համակարգի ժողովրդավարացումը:

Ադրբեջանի ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիր: Ադրբեջանի կառավարությունը և ԵՄ-ն չկարողացան համաձայնության գալ մարդու իրավունքների ու ժողովրդավարության ուժեղ սահմանման շուրջ, և հետևաբար Ադրբեջանի Գործողությունների ծրագիրը ի համեմատ ավելի թույլ ու չեզոք է: Առանցքային ուշադրություն է դարձվում ԶԼՄ-ների ազատությանը: Հիմնական գերակայությունն է մարդու իրավունքները:

Վրաստանի ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիրը հիմնված չէ բացառապես մարդու իրավունքների վրա, չնայած այն բնորոշում է բարեփոխումներ դատական բնագավառում որպես ԵՄ-Վրաստան համագործակցության գերակայություն: ԵՄ-ն պատրաստ չէր ակտիվորեն ներգրավվել Վրաստանում հակամարտությունների կարգավորման գործում , բայց Գործողությունների ծրագրում մատնանշված է, որ կողմերը քննարկելու են ԵՄ-ի ներգրավման մեխանիզմները: Վրաստանի Գործողությունների ծրագիրը ամենաշատն է հիմնված «գործընկերության նոր հեռանկարների» վրա ի տարբերություն այլ Գործողությունների ծրագրերի:[52]

Համեմատելով Հարավային Կովկասի երկրների համար հանձնարարականները` նկատելի է դառնում, որ դրանք շատ ոլորտներում նման են կամ նույնն են: Հանձնարարականները բիզնեսի միջավայրի և մասնավոր հատվածի, հարկերի ու մաքսերի մոդեռնիզացիայի, հակամարտությունների կարգավորման, կայուն զարգացման բնագավառներում մատնանշում են միևնույն բարեփոխումներ երեք երկրներում: Հանձնարարականները մարդու իրավունքների ու հիմնարար ազատությունների ոլորտում նույնպես նույնն  են: Կոռուպցիային ու նենգությանը վերաբերող հանձնարարականները տարբերվում են ձևակերպումներով: Վրաստանից պահանջվում է “ուժեղացնել պայքարը կոռուպցիայի ու նենգության հետ”, մինչդեռ Հայաստանը պետք է ցուցաբերի «հետագա ջանքեր կոռուպցիան ու նենգությունը հաղթահարելու համար», մինչդեռ Ադրբեջանից պահանջվում է «կոռուպցիայի ու նենգության դեմ արդյունավետ պայքար»: Վերջինս ստացել է նաև ավելի խիստ հանձնարարականներ թափանցիկության ոլորտում, մինչդեռ Վրաստանի համար ցուցումները ձևակերպված էին որպես «թափանցիկ մասնավորեցման գործընթաց»: Ադրբեջանը ստացել է ավելի մանրամասն հանձնարարականներ «նավթային եկամուտների ղեկավարման և մասնավորեցման գործընթացում ավելի բարձր թափանցիկության» ոլորտում:[53]

            Ինչ վերաբերում է օրենքի գերակայությանը այստեղ նույնպես կարելի է հանդիպել դրա հետ կապված տարբեր սահմանումների: Հայաստանից ու Ադրբեջանից սպասվում է «օրենքի գերակայության ամրապնդում», իսկ Վրաստանին անհրաժեշտ է «ամրապնդել օրենքի գերակայության նկատմամբ հարգանքը»: Վրաստանը դիտվում է որպես ամենաառաջատարն այս ոլորտում տարածաշրջանի երեք պետություններից, այնուամենայնիվ, այդ բնագավառում հանձնարարականները ունեն բազմաթիվ նմանություններ Հայաստանի, Ադրբեջանի ու Վրաստանի միջև: Ընդհանուր խնդիրներն են տեղական ինքնակառավարման մարմիների բարեփոխումը և ընտրական համակարգի բարեփոխումը: Եվ Ադրբեջանը, և Վրաստանը կոչված են բարեփոխել դատական և իրավակիրառ գործակալությունները: Որոշակի տարբերություն է նկատվում նաև ժողովրդավարական ինստիտուտների բարեփոխման ոլորտում: Վրաստանից սպասվում են խորհրդարանական բարեփոխումներ, Հայաստանի սահմանադրական բարեփոխումները պետք է հետևեն Եվրոպայի Խորհրդի հանձնարարականներին, մինչդեռ Ադրբեջանը պետք է կատարելագործի իշխանությունների ինստիտուցիոնալ տարանջատվածությունը:[54]

            Հանձնարարականները ուշադրություն են դարձնում նաև երկրներից յուրաքանչյուրին բնորոշ խնդիրների ամբողջության վրա: Ադրբեջանի դեպքում, օրինակ, ուշադրություն է դարձվում ամբողջ տնտեսական համակարգի զարգացման, ինչպես նաև Առևտրի Համաշխարհային կազմակերպության առաջընթացի վրա: Տարածաշրջանում Ադրբեջանը միակ երկիրն է, որ չի միացել այդ կազմակերպությանը, այն դեպքում, երբ Վրաստանը միացել է ԱՀԿ-ին 2000թ.-ին, իսկ Հայաստանը` 2003թ.-ին: Հայաստանի դեպքում Կոնկրետ երկրի համար նախատեսված հանձնարարականները վերաբերվում են Մեծամորի ատոմակայանի դուրս գրմանը, որը ԵՄ-ի կողմից դիտվում է վտանգավոր խորհրդային ժամանակների առաջին սերնդի նրա կարգավիճակի ու սեյսմիկ ակտիվ զոնայում նրա գտնվելու վտանգավորության պատճառով: ԵՄ-ն ու Հայաստանը դեռևս չեն եկել համաձայնության Մեծամորի փակման ժամկետի շուրջ, քանի որ Հայաստանը ընդգծում է այլընտրանքային աղբյուրների անհրաժեշտությունը:

Գործողությունների ծրագրերի մեջ հատկանշական է համագործակցությունը Հարավային Կովկասի երկրների հետ Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության ոլորտում: Հայաստանի դեպքում կարևորություն է տրվում ԵՄ-Հայաստան քաղաքական երկխոսությանը տարածաշրջանային խնդիրների շուրջ: Խրախուսվում է խորացված քաղաքական երկխոսության ու տեղեկատվության փոխանակումը Ընդհանուր արտաքին և անվտանգության քաղաքականության շուրջ, ներառյալ` Եվրոպական անվտանգության և պաշտպանության քաղաքականությունը: ԵՄ-ն կարող է ընտրովիության հիմունքներով հրավիրել Հայաստանին միանալ տարածաշրջանային և միջազգային հարցերի շուրջ ԵՄ-ի ունեցած դիրքորոշումներին:[55]

Համեմատելով Հայաստանի համար ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիրն ու ԳՀՀ իրականացման Ազգային ծրագիրը Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության ոլորտում համագործակցցության հետ կապված` ոչ բոլոր կետերն են համապատասխանում: Ըստ AEPLAC-ի կողմից իրականացված “ԵՀՔ Գործողությունների ծրագրի և ԳՀՀ իրականացման ազգային ծրագրի խաչաձև վերլուծության”, արտաքին և անվտանգության քաղաքականության, միջազգային, կազմակերպված հանցավորության դեմ պայքարի, ահաբեկչության և այլ ոլորտներ շաղկապված են: Սակայն առկա են նաև միջոցառումներ, որտեղ դիտարկվել է դեռևս համապատասխանության ցածր մակարդակ, ինչպես օրինակ, ԵՀՔ ԳԾ-ում “Արտաքին և անվտանգության քաղաքականության շուրջ համագործակցություն, հակամարտությունների կանխարգելում և ճգնաժամերի կառավարում” և ԱԾ-ում “արդարադատություն և ներքին գործեր”:[56]

Վրաստանի ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիրը Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության բնագավառում նախատեսում է ընդլայնել ԵՄ-Վրաստան համագործակցությունը Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության, ներառյալ Եվրոպայի անվտանգության ու պաշտպանության քաղաքականությունը: Ինչպես և Հայաստանի դեպքում, Վրաստանը որոշ դեպքերում կարող է հրավիրվել միանալ տարածաշրջանային և միջազգային հարցերի շուրջ ԵՄ-ի ունեցած դիրքորոշումներին: Գործողությունների ծրագիրը նախատեսում է նաև ընդլայնել ԵՄ-Վրաստան խորհրդատվությունները ճգնաժամերի կառավարման գործում:[57]

Ադրբեջանի դեպքում համագործակցությունը արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության, հակամարտությունների կանխարգելման ու ճգնաժամերի կառավարման ոլորտում ընդգրկում է այնպիսի առանցքային հարցեր, ինչիսիք են շարունակել զարգացնել ԵՄ-Ադրբեջան քաղաքական երկխոսությունը տարածաշրջանային ու միջազգային խնդիրների շուրջ: Խրախուսվում է խորացված քաղաքական երկխոսության ու տեղեկատվության փոխանակումը Ընդհանուր արտաքին և անվտանգության քաղաքականության շուրջ, ներառյալ` Եվրոպական անվտանգության և պաշտպանության քաղաքականությունը: ԵՄ-ն կարող է ընտրովիության հիմունքներով հրավիրել Ադրբեջանին միանալ տարածաշրջանային և միջազգային հարցերի շուրջ ԵՄ-ի ունեցած դիրքորոշումներին:[58]

Չնայած  ԵՄ-ն փորձում է մշակել յուրաքանչյուր երկրի համար քաղաքականության առանձին մեխանիզմներ, ԵՄ-ն ենթարկվում է երբեմն քննադատությունների տարածաշրջանային պետությունների կողմից: Ընդգծելով ակնհայտ տարբերությունները և խոչընդոտները տարածաշրջանային համագործակցության համար` Հարավային Կովկասում որոշ ղեկավարներ գտնում են ոչ արդյունավետ մի երկրում զարգացումները կապել մյուս երկրի բարեփոխումների գործընթացի հետ, քանի որ դա չի համապատասխանում նրանց կարճաժամկետ պլաններին:[59] 

Հարավային Կովկասի երկրների համար ԵՀՔ-ի Գործողությունների ծրագրերի ստորագրման նախաշեմին, ադրբեջանական մի առևտրական ավիաընկերություն մեկնեց Թուրքական Կիպրոսի հանրապետություն` խախտելով ԵՄ-ի չճանաչման քաղաքականությունը: Ի պատասխան Ադրբեջանի ոչ իրավական քայլերի` ԵՄ-ն դադարեցրեց Գործողությունների ծրագրերի շուրջ բանակցությունները Հայաստանի ու Վրաստանի հետ: Դա Երևանում ու Թբիլիսիում դիտվեց որպես ոչ արդարացի ու ոչ արդյունավետ կապել Ադրբեջանի քայլը տարածաշրջանի մյուս երկու պետությունների հետ: Բացի դրանից Եվրոպական հանձնաժողովը որոշում կայացրեց, որ Բաքվում լիարժեք պատվիրակության բացումը կհամապատասխանեցվի Երևանում պատվիրակության բացման հետ: Այդ օրինակները վկայում են այն մասին, որ ԵՄ-ն ձգտում է հավասարակշռված ու չեզոք քաղաքականություն վարել Հարավային Կովկասում:[60]

 

 

2.3 Արևելյան գործընկերությունը և հարավկովկասյան երկրները

 

ԵՄ-Հարավային Կովկաս հարաբերությունների մեջ նոր փուլ հանդիսացավ Արևելյան Գործընկերության նախաձեռնությունը: Արևելյան Գործընկերությունը պաշտոնապես ներկայացվել է 2008թ. մայիսի 26-ին Լեհաստանի ու Շվեդիայի արտգործնախարարների` Ռ. Սիկորսկու (Radosław Sikorski) ու Կ. Բիլդթի (Carl Bildt) կողմից: Նախաձեռնությունը ներկայացնելու ժամանակ Լեհաստանի արտգործնախարար Սիկորսկին հայտնեց. «Հարավում գտնվում են Եվրոպայի մեր հարևանները, արևելքում` մեր եվրոպական հարևանները: Նրանք բոլորն էլ ունեն մի օր դիմելու ԵՄ-ի անդամակցությանը»:[61]

Լեհ-շվեդական նախաձեռնությունը կենտրոնացված է Հայաստանի, Ադրբեջանի, Վրաստանի, Մոլդովայի, Ուկրաինայի ու Բելառուսի վրա և նպատակ ունի ընդլայնել ԵՄ-ի երկկողմ հարաբերությունները այդ երկրների հետ այնպես, որ դրանք առաջ անցնեն Եվրոպական հարևանության քաղաքականությունը ու հիմնեն մշտական բանաձև տարածաշրջանում բազմակողմ համագործակցության համար:

Այդ երկրների հետ ընդլայնված երկկողմ համագործակցությունը ներառելու էր 1) համագործակցություն գաղթի հարցերի շուրջ` ազատ վիզային ռեժիմ երկարաժամկետ հեռանկարում և հեշտացված վիզային ռեժիմ կարճաժամկետ հեռանկարում սահմանելու հնարավորությամբ, 2) Ազատ առևտրի գոտու հիմնում մասնակից երկրների և ԵՄ-ի միջև ազատ առևտրի վերաբերյալ համաձայնագրերի հիման վրա, 3) ԵՄ-ի աջակցություն բազմաթիվ ոլորտներում բարեփոխումներ անցկացնելուն` ուսանողների կրթափոխանակության ծրագրեր, քաղաքացիական հասարակության խթանում, տեղական ու տարածաշրջանային համագործակցություն, ևն, 4) գործողությունների ծրագրի նոր սերնդի մշակում և ստորագրում այն յուրաքանչյուր գործընկեր երկրի հետ, որ կհամապատասխանի ԵՄ-ի օրենսդրությանը, չափանիշներին ու նորմերին, 5) գործընկեր երկրներին օժանդակության ֆոնդերի տրամադրման երաշխավորում այնպես, որ այն արտացոլի առաջընթաց բարեփոխումների իրականացման մեջ ու հիմնվելով տարանջատման սկզբունքի վրա:

Բազմակողմ համագործակցությունը, ըստ լեհ-շվեդական առաջարկի, հիմնվելու էր կոնկրետ ծրագրերի իրականացման վրա: Ներգրավվածությունը այդպիսի նախագծերում լինելու է կամավոր ու պայմանավորված է լինելու դրանց իրականացման մեջ պետությունների հետաքրքրությամբ: Հնարավոր նախագծերը բաժանվում են ենթակատեգորիաների. 1) քաղաքական ու անվտանգության, որը ներառում է ժողովրդավարության խթանում, օրենքի գերակայություն, համընդհանուր արժեքներ, համագործակցություն արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության ոլորտում, քաղաքացիական ծառայություն ու տեղական կառավարում, 2) սահմանային ու միջսահմանային տեղաշարժ` գաղթի կարգավորում, վիզային ռեժիմի ճկունացում, սահմանային ենթակառուցվածքի կատարելագործում, 3) տնտեսական ու ֆինանսական` գործողությունների ծրագրերում նախատեսված բարեփոխումների իրականացում, տնտեսական ինտեգրում, ԵՄ-ի ու Արևելյան գործընկերության միջև առևտրային արգելքների վերացում, տրանսպորտային ու հեռահաղորդակցման ցանցերի զարգացում, զբոսաշրջություն, 4) շրջակա միջավայրի պաշտպանությանը ուղղված քայլերի ձեռնարկում, 5) սոցիալական` միջսահմանային համագործակցություն, միջմարդկային շփումներ, հասարակական կազմակերպությունների միջև համագործակցության զարգացում, կրթական ծրագրեր, ևն;  

Արևելյան Գործընկերություն նախաձեռնության դրական հանգամանք է բազմակողմ համագործակցությունը, որը կամրապնդի տարածաշրջանային կապերը մասնակիցների միջև և որը ի վիճակի կլինի լուծելու խնդիրներ, որոնք շոշափում են հարցերի ավելի լայն շրջանակ, քան միայն Սև ծովն ու Բալթյան ծովի շրջանները: Ոչ պակաս կարևոր են Ասսոցիայի պայմանագրերը, որոնք նախատեսում են ավելի սերտ համագործակցություն ԵՄ-ի հետ: Ավելի խորը ներգրավման համար նախատեսված այս պայմանագրային շրջանակը բանակցվելու է այն գործընկերների հետ, որոնք ցանկանում և ունակ են ստանձնելու պարտավորություններ ԵՄ-ի առաջ: Համաձայնագրերի բովանդակությունը լինելու է տարբեր` հաշվի առնելով գործընկերների նպատակներն ու հնարավորությունները:[62]

Էֆեկտիվորեն բերելով Արևելյան գործընկերներին ԵՄ-ի սահմաններին մոտ` Արևելյան գործընկերությունը նպաստելու է ԵՄ-ի սահմանների կայունությանը և անվտանգությանը միաժամանակ ընդլայնելով հարևանության հարաբերությունները և էֆեկտիվ համագործակցությունը գործընկերների հետ: Արևելյան Գործընկերությունը ձգտելու է նաև խթանել վստահությունը տարածաշրջանում` ակտիվացնելով քաղաքական շփումները գործընկերների միջև, ինչպես նաև նվազեցնելով առևտրային խոչընդոտները: Արևելյան Գործընկերությունը նախատեսում է առավել ակտիվ համագործակցություն Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության ոլորտում` ներառյալ գործընկեր երկրների մասնակցությունը ԵՄ-ի գործողություններին և զորավարժություններին ու նաև դիվանագիտական գործունեության կոորդինացում: Նախատեսված է ավելի սերտ համագործակցություն  չտարածման ու զենքերի արտահանման հետ կապված հարցերի շուրջ:[63]

Նախաձեռնությունը հիմնականում դրական արձագանք ստացավ: Գերմանիայի արտգործնախարարը այդ առաջարկը բնութագրեց որպես “համատեղ ջանքերի միջոցով Եվրոպան առաջ տանելու նմուշ”: Հայաստանը, Ադրբեջանը, Վրաստանը, Մոլդովան, Ուկրաինան ու Բելարուսիան նույնպես դրական արձագանքեցին նախաձեռնությանը:

Այնուամենայնիվ, ԱԳ-ն ենթարկվեց նաև քննադատությունների: Կան տեսակետեր, որ այս նախաձեռնության մեջ անհրաժեշտություն չկա, քանի որ գոյություն ունի արդեն Եվրոպական հարևանության քաղաքականություն, ուստի չկա անհրաժեշտություն ստեղծելու ինչ-որ նման բան: Ըստ այդ տեսակետի կողմնակիցների, ԱԳ-ը կրկնօրինակում է արդեն գոյություն ունեցող մեխանիզմները, ինչպիսիք են առևտրային համաձայնագրերը, եներգետիկ ոլորտում գործարքները, օժանդակությունը քաղաքացիական հասարակությանը կամ կրթական փոխանակման ծրագրերը:

Արևելյան Գործընկերությունը լրացնելու է ԵՀՔ, ԵՀՔ Պլյուս, Կենտրոնական Ասիայի համար Ռազմավարություն և Սևծովյան Սիներգիա ծրագրերին: Եվրոպական պաշտոնյաները գտնում են, որ Արևելյան Գործընկերություն և Սևծովյան Սիներգիա ծրագրերը հանդես են գալիս որպես կատարյալ ամբողջություն: Չեխական դիվանագիտությունը պնդում է, որ ԱԳ-ն ավելի լայն տարածաշրջանային նախաձեռնություն է, քան Սևծովյան Սիներգիա տարածաշրջանային նախաձեռնությունը:[64] Եվրոպական Հանձնաժողովը նշում է, որ ԱԳ-ի գլխավոր նպատակն է ավելի սերտորեն ինտեգրացնել շահագրգիռ երկրներին ԵՄ-ի հետ, մինչդեռ Սևծովյան Սիներգիան կենտրոնացված է սևծովյան տարածաշրջանի առանձին ոլորտների խնդիրների վրա:[65]

Արևելյան գործընկերությունը պաշտոնապես մեկնարկեց 2009թ. մարտի 20ին: ԱԳ-ով սահմանվեց կառուցվածքային չորս շրջանակ. ա) կառավարությունների ԱԳ-ի գլուխների հանդիպում երկու տարին մեկ անգամ, բ) ԵՄ-ի Ընդհանուր գործերի ու Արտաքին հարաբերությունների Խորհրդին կից արտգործնախարարների հանդիպում տարին մեկ անգամ, գ) համագործակցության հիմնական ոլորտներին համապատասխանող չորս թեմատիկ հարթակներ այդ ոլորտներում բարձրաստիճան պաշտոնյաների մակարդակով, որ հանդիպում են տարին երկու անգամ: Ոլորտները հետևյալն են` ժողովրդավարություն, արդյունավետ կառավարում և կայունություն, տնտեսական ինտեգրում, էներգետիկ անվտանգություն, մարդկանց միջև շփումներ, դ) թեմատիկ հարթակներին օժանդակող պանելներ:

2009 թ. հոկտեմբերի 26-ին Ստոկհոլմում ԵՄ-ի ներկայացուցիչների ու ԱԳ-ի մասնակիցների միջև քննարկումների ընթացքում որոշում կայացվեց հիմնել Արևելյան Գործընկերության Խորհրդարանական Ասամբլեա: Նախատեսված է, որ այն կազմված է լինելու 120 պատգամավորներից, որոնցից 60 ներկայացնելու են ԵՄ-ին: 10-ական պատգամավորներ ներկայացվելու են ԱԳ-ին մասնակից երկրներից:[66]

            Եվրոպական Հանձնաժողովը առաջարկել է 600 մլն եվրո 2010-2013 ժամանակահատվածի համար: 250 մլն-ը վերաուղղվելու է ԵՀՔ-ի տարածաշրջանային արևելյան ծրագրից:[67] ԵՄ-ն ԱԳ-ի երկրներին արդեն տրամադրում է ֆինանսական աջակցություն երկկողմ ծրագրերի համար Եվրոպական հարևանության Քաղաքականության Գործիքի ներքո: 2007-2010 համար նախատեսված է`

o   Հայաստան` 98.4 մլն եվրո

o   Ադրբեջան` 92 մլն եվրո

o   Վրաստան` 120.4 մլն եվրո (լրացուցիչ  500 մլն եվրո 2008 թ. օգոստոսյան պատերազմի հետևանքները վերացնելու համար):[68]

Մինչև 2020 թ. ԵՄ-ն ցանկանում է տրամադրել 1.5 մլրդ եվրո ԱԳ-ի վեց երկրներին:[69] Եվրոպական Հանձնաժողովը հայտարարել է, որ մտադիր է տրամադրել Վրաստանին 46 մլն եվրո 2009-2010 թթ.[70], Հայաստանին 100 մլն եվրո 2010 թ.-ին:[71]  

            Հայաստանը շահագրգռված է Արևելյան Գործընկերության շրջանակներում ԵՄ-ի հետ համագործակցելու մեջ: Հայաստանը հատկապես կարևորում է անվտանգության ոլորտը` դիտելով ԱԳ-ն որպես գործիք, որ ունակ է կայունացնելու իրավիճակը Հարավային Կովկասում, հատկապես նվազեցնելու Ադրբեջանի հետ մարտական գործողությունների վերսկսման սպառնալիքը: ՀՀ նախագահ Ս. Սարգսյանը հույս է հայտնել, որ ԵՄ-ն բոլոր ջանքերը կգործադրի երաշխավորելու համար, որ ծրագրից բխող բոլոր պարտավորությունները հարգվեն նախաձեռնությանը մասնակից բոլոր կողմերի կողմից:[72]

            Ադրբեջանը նույնպես արտահայտում է իր դրական վերաբերմունքը ԱԳ-ի նկատմամբ, այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի մոտեցումը կրում է ավելի շատ դեկլարատիվ բնույթ ի տարբերություն Հայաստանի ու Վրաստանի: Ադրբեջանի արտգործնախարար Էլմար Մամեդյարովը ընդգծել է երեք զամբյուղներ, որոնք կարևորություն են ներկայացնում Ադրբեջանի համար ԱԳ-ի շրջանակներում` անվտանգություն (Լեռնային Ղարաբաղի շուրջ հակամարտություն, ահաբեկչության դեմ պայքար), տնտեսական խնդիրներ (տարանցիկություն, էներգետիկ անվտանգություն, տնտեսական  համագործակցություն էներգետիկ ոլորտից դուրս), մարդկային շփումներ (վիզային ռեժիմի հեշտացում, ուսանողների փոխանակման ծրագրեր, համագործակցություն գիտական ու իրավական ոլորտներում): Առևտրի Համաշխարհային կազմակերպությանը Ադրբեջանի անդամակցության պակասը խոչընդոտ է հանդիսանում ԵՄ-ի հետ բանակցությունների համար ազատ առևտրի գոտու ստեղծման հարցի շուրջ, ինչպես նաև համագործակցությանը այլ կարևոր բնագավառներում:

            Վրաստանը տարածաշրջանի այն երկիրն է, որ բազմաթիվ տարիների ընթացքում ձգտում էր դեպի ինտեգրացում արևմտյան կառույցներին` ՆԱՏՕ-ին ու ԵՄ-ին: Վրաստանը դրական արձագանքեց ԱԳ-ին, այնուամենայնիվ քիչ ջանքեր է գործադրում այդ ուղղությամբ: Իշխանությունների համար ԱԳ-ի շրջանակներում գերակա ոլորտներն են անվտանգության խնդիրները` ներառյալ էներգետիկ անվտանգությունը, ռեսուրսների տրանզիտն ու տեղափոխումը: Վրաստանը նաև պլանավորում է հանդես գալ համատեղ նախաձեռնությամբ ՎՈՒԱՄ-ում իր դաշնակիցներ Ադրբեջանի և Ուկրաինայի հետ: Վրաստանը կարևորում է ԵՄ-ից աջակցության ստացումը երկրի տարածքային ամբողջականության վերականգնման համար, ինչպես նաև ֆինանսական աջակցություն համաշխարհային տնտեսական ճգնաժամի արդյունքների դեմ պայքարելու և վրացական ընկերությունների գործունեության պայմանները բարելավելու համար: Վերջինս կապված է ԵՄ-ից Վրաստանի «ավանդական» պահանջների հետ, այն է` ազատ առևտրի գոտու ստեղծում ու վիզային ռեժիմի թեթևացում:[73]

            Հաշվի առնելով Հարավային Կովկասի կարևորությունն ու աստիճանաբար իրականացվող բարեփոխումները զանազան ոլորտներում` ԵՄ-ն մտադիր է առաջարկել Հարավային Կովկասի երեք երկրներին ասսոցիացված անդամակցություն:[74] Բանակցությունները Արևելյան Գործընկերությանը մասնակից պետությունների հետ կսկսվեն 2010թ-ին: Ասսոցիացված անդամակցությունը նախատեսում է հիմնել առանց վիզայի ռեժիմ: Այնուամենայնիվ, այդ երկրները պետք է ընդունեն համապատասխան օրենսդրություն: Հարավային Կովկասի համար ԵՄ-ի ռազմավարության անհրաժեշտության վերաբերյալ 2010թ. ապրիլի 23-ի զեկույցում ևս ընդգծվում է Ասսոցիացված անդամակցության անհրաժեշտությունն, ինչպես նաև տեղի հակամարտությունների խաղաղ կարգավորման անհրաժեշտությունը:[75]

Ասսոցիացված անդամակցությունը չի ենթադրում ուղղակի անդամակցություն ԵՄ-ին, այնուամենայնիվ Հարավային Կովկասի երկրների անդամակցությունը այդ կառույցին չի բացառվում: Ելույթ ունենալով Ռազմավարական հետազոտությունների միջազգային ինստիտուտում` Մեծ Բրիտանիայի արտաքին գերատեսչության ղեկավար Դ. Միլիբենդը չի բացառել, որ Արևելյան Գործընկերություն ծրագիրը մասնակից երկրների համար կարող է հանդիսանալ անկյունաքար ԵՄ-ին հնարավոր անդամակցության համար: Նա հայտարարեց, որ Արևելյան Գործընկերությունը ոչ միայն կհանդիսանա անկյունաքար ԵՄ-ի հնարավոր անդամակցությունը ստանալու համար, այլև այն անվտանգության ապահովման առանցքային գործիք է…:[76]

 

 3. ԵՄ-ի ներգրավվածությունը տարածաշրջանային հակամարտությունների կարգավորման գործընթացի մեջ

 

Տարածաշրջանի երեք երկրներում էլ ԵՄ-ն դիտվում է որպես թույլ դերակատար հակամարտությունների կարգավորման գործում: Դա առանձնապես Ռուսաստանի ու ԱՄՆ-ի դերի պատճառով է, որոնք երկուսն էլ ունեն ուժեղ ազդեցություն տարածաշրջանում: Որոշ դեպքերում որոշակի հետևողական քաղաքականության բացակայությունը  խոչընդոտում է Եվրոպային իրականացնելու իր շահերը: Այնուամենայնիվ, այդ դիրքորոշումը կարող է ունենալ մեծ առավելություն: Ի տարբերություն, ԱՄՆ-ի ու Ռուսաստանի, ԵՄ-ն չի փորձում պարտադրել իր ուժն ու տնտեսական շահերը տարածաշրջանում: Տարածաշրջանում ԵՄ-ն ավելի փափուկ մեխանիզմների կիրառման կողմնակիցն է:

 

 

3.1 Աբխազիա

 

 

Ի համեմատ ԱՄՆ-ի և Ռուսաստանի, ԵՄ-ն ընկալվում է որպես թույլ դերակատար վրաց-աբխազական հակամարտությունում: Աբխազական տեսակետը հիմնված է այն ենթադրության վրա, որ ռուս-արևմտյան ներկա մրցակցությունը Կովկասում միջնորդական գործունեության բնագավառում ղեկավար դիրքը գրավելու համար շարունակվելու է: ԱՄն-ն ու Ռուսաստանը դիտվում են տարածաշրջանում առավել ակտիվ ռազմավարական շահեր ունեցող դերակատարներ: ԵՄ-ն ունի ենթակա դեր այս քաղաքական հաշվարկներում: ԵՄ-ի պոտենցիալը կանխորոշելու տարածաշրջանի ապագան օրինակ Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունների կամ ԱՄՆ-ի քաղաքականությանը  սատարելու միջոցով այնքան էլ մեծ չէ: ԵՄ-ն չի ազդում զգալիորեն տարածաշրջանի ուժային բալանսի վրա, քանի որ

1)     Աբխազիայում ՄԱԿ-ի միջնորդության գործում այն չի խոսում մեկ անունից, այլ իր երեք անդամ պետությունների` Գերմանիայի, Ֆրանսիայի ու Մեծ Բրիտանիայի անունից:

2)     Այն այնքան էլ շահագրգռված չէ Հարավային Կովկասում ուժային բալանսը փոխելու մեջ` դրանով հակադրվելով Ռուսաստանին այնպիսի խնդիրների պատճառով, որոնք առանձնապես կենսական չեն իր շահերի համար:

3)     ԵՄ-ն ունակ չէ սահմանել հստակ չափանիշներ եվրոպական ինտեգրմանը Վրաստանի ու տարածաշրջանի մյուս պետությունների հետագա մասնակցության համար:[77]

Եվրոպական ինստիտուտները նախատեսված չեն ճգնաժամերի կառավարման համար ու ոչ էլ ունեն համապատասխան մեխանիզմներ նման խնդիրների լուծման համար: Եվրոպացիները միջնորդավորված են մասնակցում այն միջոցառումներին, որոնց նպատակն է խուսափել լարվածություններից, կանգնեցնել բռնությունների աճը, վերակազմակերպել զինադադարներն ու պահպանել դրանք: Եվրոպայում Անվտանգության ու Համագործակցության Խորհուրդը, իսկ այնուհետև ԵԱՀԿ-ն պատասխանատու են Լեռնային Ղարաբաղի ու Հարավային Օսիայի հակամարտություններում միջնորդության համար, մինչդեռ աբխազական հակամարտության կարգավորման գործընթացի համար պատասխանատու են ՄԱԿ-ն ու ՆԱՏՕ-ն, որոնք նախընտրում են չմիջամտել չնայած Վրաստանի սպասումների:

ԵՄ-ի գործողությունները Վրաստանում սահմանափակվում են մի շարք առաքելություններով Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության շրջանակներում: 2004թ. հունիսին Վրաստանի վարչապետ Զ. Ժվանիան հրավիրեց ԵՄ-ին աջակցելու Վրաստանի կառավարությանը Օրենքի գերակայության ոլորտում ԵՄ-ի առաքելության միջոցով: ԵՄ-ի այդ առաքելությունը, որ կոչվում էր EUJUST Themis, սկսեց իր գործունեությունը 2004թ. հունիսին և տևեց մինչև 2005թ. հուլիսը: EUJUST Themis-ի խնդիրն էր աջակցել Վրաստանի կառավարությանը վերափոխելու քրեական արդարադատության համակարգը և կատարելագործել օրենսդրական ընթացակարգերը: EUJUST Themis-ը օրենքի գերակայությունը ապահովելու շրջանակներում առաջին առաքելությունն էր, որ իրականացվեց Եվրոպայի ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքացիական առաքելության շրջանակներում:[78]

            ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի Սահմանային օժանդակության խումբը (EUSR Border Support Team) հիմնվեց 2005թ. սեպտեմբերին: Այն ներառում է ԵՄ-ի վեց անդամ-պետություն, որոնց աջակցություն են ցուցաբերում երեք տեղական փորձագետներ:[79] ԵՄՀՆ Սահմանային օժանդակության խմբի առաքելությունը երկակի էր: Այն նպատակ ուներ աջակցել Վրաստանին բարեփոխելու սահմանային վերահսկողության համակարգը և քաղաքական առումով որոշակիորեն քողարկել Վրաստանի հասցեին ուղղված Ռուսաստանի մեղադրանքները վրաց-ռուսական  սահմանի վերահսկման բացակայության պատճառով: Արդյունքում, Վրաստանի առջև դրված են երկու խնդիրներ` Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի տարածքային խնդիրներն ու վրաց-ռուսական հակամարտությունը լայն առումով: ԵՄՀՆ Սահմանային օժանդակության խմբի նպատակն էր աջակցել Վրաստանին թուլացնել լարվածությունը վրաց-ռուսական հարաբերություններում կապված սահմանների վերահսկման հետ, չնայած նրա ֆունկցիաների մեջ չէր մտնում աջակցությունը Վրաստանին Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի խնդիրները լուծելու գործում:[80]

ԵՄ-ի որոշ անդամ երկրներ, ինչպիսիք են Մեծ Բրիտանիան ու Գերմանիան, ունեն Վրաստանի հետ երկկողմ համաձայնագրեր ռազմական համագործակցության ոլորտում: Աբխազիայում առկա են նույնիսկ անզեն ռազմական դիտորդներ Վրաստանում ՄԱԿ-ի դիտորդական առաքելության  (UNOMIG, United Nations Observer Mission in Georgia) կազմում: Ընդհանուր արտաքին ու անվտանգության քաղաքականության շրջանակներում ԵՄ-ն տրամադրել էր նյութական աջակցություն ԵԱՀԿ-ի դիտորդական առաքելությանը Ռուսաստանի դաշնության հետ Վրաստանի սահմանի վրա: Այնուամենայնիվ, ԵՄ-ն չունի ռազմական նպատակներ ի համեմատ Ռուսաստանի ու ԱՄՆ-ի: Այսպիսով, Աբխազիայի հակամարտության, ինչպես նաև տարածաշրջանի մյուս հակամարտությունների կարգավորման գործում ակտիվ դերակատարում ունենալու համար ԵՄ-ի մոտ բացակայում են երկու մեխանիզմներ: Առաջին, ԵՄ-ն չունի հստակ ռազմավարություն տարածաշրջանի նկատմամբ, չունի կարճաժամկետ ու երկարաժամկետ հեռանկարում մշակված գործողություններ: Երկրորդ, բացակայում է ԵՄ-ի միասնական կարծիքը տարածաշրջանին վերաբերող հարցերում: ԵՄ-ի վեցամյա նախագահութունը ղեկավարող զանազան երկրներից միայն Շվեդիան ու Հունաստանը պատրաստ էին Հարավային Կովկասը դիտել որպես ԵՄ-ի գերակայություն:[81]

ԵՄ-ն չունի հստակ դիրքորոշում Վրաստանի նկատմամբ: Եթե անդամ պետությունները կարողանային մշակել ընդհանուր քաղաքականություն, հնարավոր կլիներ ավելի արագ ամրապնդել արդեն գոյություն ունեցող մեխանիզմները Վրաստանում, ու նույնիսկ ստեղծել նորերը: Մի քանի ամիս ընթանում էին Եվրոպայի անվտանգության ու պաշտպանության քաղաքականության շրջանակներում Վրաստան առաքելություն ուղարկելու կամ իրավիճակի գնահատման մեխանիզմների (IAM, incident assessment mechanism) կիրառոման հետ կապված հարցերը: Բայց 2008թ օգոստոսին Հնգօրյա պատերազմի ժամանակ արտակարգ իրավիճակների խորհուրդը, նախարարները կարողացան Սոլանայից խնդրել միայն նախապատրաստել առաջարկներ նույն տարվա սեպտեմբերին նրանց կայանալիք հանդիպման համար: Անդամ պետությունները համաձայնության եկան ամրապնդել ԵՄ-ի Հատուկ ներկայացուցչի ներկայությունը Վրաստանում մինչև տասը քաղաքական, ռազմական, փախստականների գծով և ոստիկանության բնագավառում մասնագետների հետ մեկտեղ:[82] 

Վրաստանի նախագահը կոչ էր արել ԵՄ-ին ուսումնասիրել, հետազոտել և արձագանքել Վրաստան իրականացված Ռուսաստանի ռազմական միջամտությունն ու ռուսական խաղաղապահների անօրինական գործողությունները: Այնուամենայնիվ, ԵՄ-ն չկարողացավ բացել իրավիճակի գնահատման մեխանիզմը Վրաստանում: Որոշ երկրներ Գերմանիայի գլխավորությամբ պնդում են, որ Աբխազիայի հակամարտությունը համարվում է ՄԱԿ-ի պատասխանատվության գոտի…:[83]

2009թ. սեպտեմբերին ԵՄ-ի որոշ անդամ երկրներ հանդես եկան Վրաստանի անվտանգության ու կայունության աջակցությանն ուղղված հայտարարությամբ: ԵՄ-ն արտահայտեց դժգոհություն Ռուսաստանի նախագահ Դ. Մեդվեդևի, վարչապետ Վ. Պուտինի ու այլ պաշտոնյաների` առանց Վրաստանի կառավարությունը զգուշացնելու Աբխազիա և Հարավային Օսիա կատարած այցի հետ կապված: Նրանք արտահայտեցին նաև իրենց մտահոգությունը այն բանի հետ կապված, որ Ռուսաստանի Դաշնությունը մտադիր է ստորագրել մի շարք համաձայնագրեր Աբխազիայի և Հարավային Օսիայի հետ, ներառյալ ռազմական ոլորտում նույնպես առանց Վրաստանի կառավարության հետ խորհրդակցելու:[84] Այնուամենայնիվ, այդ հայտարարությունը չէր արտահայտում ԵՄ-ի միասնական դիրքորոշումը:

Վրաստանում 2008թ.օգոստոսյան դեպքերից հետո զգալիորեն մեծացավ Ռուսաստանի դերն ու կշիռը Հարավային Կովկասում:  Ռուսաստանը մտադիր է հիմնել երեք ռազմակայան Աբխազիայում և երկուսը` Հարավային Օսիայում` նավատորմային կայան Օչամչիրեյում, Բոմբորայի օդային բազան Գուդաուտայի մոտ, հատուկ ուժերի ռազմակայան Կոդորի նրբանցքում ու երկուսը Հարավային Օսիայում` Ջավայում ու Ցխինվալում:[85] Ռուսաստանը մտադիր է ծախսել մոտավորապես 500 մլն եվրո Աբխազիայում իր ռազմակայանները տեղակայելու համար: Այդ մասին հայտարարել է Վ. Պուտիկը Աբխազիա կատարած 2009թ. իր օգոստոսյան այցի շրջանակներում:[86] Աբխազիայում նավատորմային ու օդային բազաների ի հայտ գալը կփոխի աշխարհաքաղաքական ուժային բալանսը տարածաշրջանում` ամրապնդելով այստեղ նրա ռազմական դիրքերը:

ԵՄ-ի կողմից Ռուսաստանի նկատմամբ ընդհանուր քաղաքականության մշակումը դժվար է անդամ պետությունների տարբեր շահերի պատճառով: Ֆրանսիան ու Գերմանիան նախընտրեցին օրինակ գերադասել Մոսկվայի հետ իրենց երկկողմ հարաբերությունները ԵՄ-ի համապարփակ մոտեցմանը: Ֆրանսիան, որ վեցօրյա պատերազմի ժամանակ ղեկավարում էր ԵՄ-ի փոխվող նախագահությունը, հրաժարվեց քննադատել կողմերից որևէ մեկին: Իսկ Գերմանիայի արտգործնախարարը հայտնեց, որ ԵՄ-ն պետք է լինի «զուսպ միջնորդ»:[87] Եվրոպական երկրների նման դիրքորոշումը բացատրվում է գլխավորապես Ռուսաստանից էներգակիրների ներկրման փաստով: Մի շարք անդամ պետություններ բավականին կախված են Ռուսաստանից էներգակիրների պատճառով: Հունաստանը, օրինակ, ստանում է Ռուսաստանից գազի մոտ 75 տոկոսը, հանդիսանում է Հարավային Հոսանք գազամուղի ակտիվ անդամ և մինչ Վրաստանում ռազմական գործողությունները խոչընդոտեց Աբխազիայում և Հարավային Օսիայում ԵՄ-ի սահմանային անցակետի աշխատակցի (border liaison officer) նշանակումը:

Ռուսաստանը ձգտում է հսկողության տակ վերցնել Եվրոպան, հատկապես Արևելյան և Կենտրոնական Եվրոպան` ներառյալ Գերմանիան, կիսամոնոպոլիական նավթի մատակարարումներով և նավթի ու այլ ռազմավարական ռեսուրսների շուկայում հսկայական բաժին ունենալով: Ռուսաստանը վերահսկում է ռազմավարական նշանակություն ունեցող գազամուղերի ցանցը և ձգտում է ընդլայնել այն` կառուցելով Հյուսիսային Հոսանքը գազամուղը Բալթիկ ծովի հատակով դեպի Գերմանիա, Հարավային Հոսանքը Բալթիկ ծովի երկայնքով և նույնիսկ վերահսկել Հյուսիսային Աֆրիկայից Եվրոպա գազամուղերը:

Չկարողանալով հստակ սահմանել իր քաղաքական նպատակները Վրաստանում` ԵՄ-ն կենտրոնացրեց իր ուշադրությունը մարդասիրական աջակցության վրա:

ՄԱԿ-ի կողմից հովանավորվող վրաց-աբխազական բանակցություններում (Ժնևյան գործընթաց) դանդաղ առաջընթաց նկատելով` ԵՄ-ն որոշեց կենտրոնանալ համայնքային մակարդակով մարդասիրական ու վերականգնողական աջակցություն ցուցաբերելու վրա: 2003-2004 ՄԱԿ-ն ու Հանձնաժողովը հետազոտական առաքելություններ իրականացրին Աբխազիայում և Զուգդիդում, որոնք էլ եզրակացրին, որ անվտանգության իրավիճակը բավարար է աշխատանքը վերսկսելու համար:

Մինչև 2006թ.-ը ԵՄ-ն Աբխազիայում ամենախոշոր դոնորն էր` իրականացնող ծրագրեր 25 մլն եվրո արժողությամբ: Աբխազիայի համար Տնտեսական Վերականգնողական ծրագիրը հանդիսանում է Հանձնաժողովի կողմից ֆինանսավորվող ծրագրերի նոր սերունդ, որոնց նպատակն է ամրապնդել կայունությունն ու անվտանգությունը ներքին հակամարտությունների կանխմանն ու լուծմանը ուղղված վստահություն հիմնող միջոցառումների և տուժած բնակչության օգտին իրականացվող գործողությունների միջոցով:[88]

ԵՄ-ի ծրագրերը կենտրոնացված են ավելի շատ տեղական ենթակառուցվածքների, գյուղատնտեսության ու սոցիալական ծառայությունների վրա: Նրանք ավելի քիչ են կենտրոնացված այնպիսի ոլորտների վրա, որոնք առնչվեն հակամարտությունների ուղղակի կարգավորմանը: Այդպիսի ոլորտներից են դեմոբիլիզացիան, ապառազմականացումը և վերաինտեգրումը, օրենքի գերակայությունը, մարդու իրավունքների խթանումը ու ԶԼՄ-ների զարգացումը: Ոչ մի համապատասխան աշխատանք չի իրականացվել Աբխազիայի անվտանգության ոլորտում բարեփոխումների, զենքերի տարածման կամ կոմբատանտների վերաինտեգրման ուղղությամբ: Վրաց-աբխազական երկխոսությունը խթանվում է ոչ կառավարական կազմակերպությունների միջոցով ԵՄ-ի որոշակի ֆինանսավորմամբ:[89]

Այսպիսով, մինչև 2006թ. ԵՄ-ն Աբխազիայում կենտրոնացված էր յոթ պրոյեկտների վրա`

1.     Ծրագիր` ուղղված տնտեսության վերականգնմանը: Այն իրականացվեց երկու փուլով, որի համար տրամադրվել է 4 մլն եվրո:

2.     ԵՄ-ն աջակցություն էր ցուցաբերում ականազերծմանը Աբխազիայում:

3.     Տրամադրվեց 9 մլն եվրո Ինգուրիի հիդրոէլեկտրակայանը վերականգնելու համար, քանի որ այն հոսանք էր մատակարարում ամբողջ արևմտյան Վրաստանին:

4.     Եվրոպական Հանձնաժողովի Հումանիտար աջակցության գրասենյակը շարունակեց իր մարդասիրական ծրագրերը Աբխազիայում և Վրաստանում` ուշադրություն դարձնելով առողջության և գյուղատնտեսական պրոյեկտների վրա:

5.     Հանձնաժողովի արագ արձագանքման մեխանիզմը աջակցություն է ցուցաբերել վստահության հիմնմանը ուղղված միջազգային ոչ կառավարական կազմակերպությունների գործողություններին:

6.     2005թ-ին Հանձնաժողովը միկրո-պրոյեկտների սկիզբը դրեց Աբխազիայում հասարակական կազմակերպությունների աջակցելու համար:

7.     ԵՄ-ն աջակցել է վերականգնողական միջոցառումներին Սուխումում և արևմտյան Աբխազիայում:[90]

ԵՄ-ն ձգտում է անել ավելին Աբխազիայում վստահության հիմնման ուղղությամբ: ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցիչ Պիտեր Սեմնեբին կայուն ձևով ամրապնդում էր իր դերը վստահության հիմնման ուղղությամբ Հանձնաժողովի հետ համագործակցության միջոցով: Այդպիսի միջոցառումների փաթեթը`նախապատրաստված 2007թ-ին, ներառում է Վրաստանի համապատասխան նախարարներին տեխնիկական աջակցությունը, ԵՄ տեղեկատվական գրասենյակների բացումը, Աբխազիայի տնտեսական վերականգնումը, աջակցությունը կրթական ծրագրերին և տրանսպորտային ենթակառուցվածքին:[91] 

Եվրոպական Հանձնաժողովի խոստումը տրամադրել 11 մլն դոլար հետպատերազմյան Վրաստանին պայմանավորված էր Ռուսաստանի խոստումով տրամադրել 420 մլն դոլար Հարավային Օսիայի համար: 11 անդամ պետություններ` Ավստրիան, Չեխիայի Հանրապետությունը, Դանիան, Էստոնիան, Ֆինլանդիան, Ֆրանսիան, Հունաստանը, Լատվիան, Լիտվան, Լեհաստանը և Շվեդիան նույնպես տրամադրում են աջակցություն ԵՄ-ի Քաղաքացիական պաշտպանության մեխանիզմի (Civil Protection Mechanism)  միջոցով, որը սկսեց գործել 2008թ. օգոստոսին:[92]

               ԵՄ-ն հրաժարվում է ճանաչել Աբխազիայի, ինչպես նաև Հարավային Օսիայի անկախությունը: Բացի դրանից, ԵՄ-ի ղեկավարները որոշակի քայլեր են ձեռնարկում նաև կանխելու համար մյուս երկրների կողմից Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի անկախության ճանաչումը: 2009թ. փետրվարի 19-ին Խ. Սոլանան զգուշացրեց Բելառուսի նախագահին վերջինիս կողմից Աբխազիան ու Հարավային Օսիան ճանաչելու կապակցությամբ: Նույն փետրվարին զգուշացումներ Մինսկի հասցեին լսվեցին նաև Լեհաստանի կողմից, որը այդ ժամանակ նախագահում էր ԵՄ-ում: Լեհաստանի արտգործնախարարը զգուշացրեց, եթե Մինսկը ճանաչի Աբխազիան ու Հարավային Օսիան որպես անկախ պետություններ, այն կկորցնի իր մասնակցությունը Արևելյան Գործընկերություն ծրագրում:[93] Աբխազիան իր հերթին չի թույլատրում ԵՄ-ի դիտորդների մուտքը իր տարածք` կապելով դա ԵՄ-ի կողմից Աբխազիան չճանաչելու հետ:

            2004թ.-ից ԵՄ-ի դիրքորոշումը Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի հակամարտությունների նկատմամբ սկսեց ավելի ընդգծված ձևով ստանալ հակառուսական ուղղվածություն: ԵՄ-ի քաղաքականությունը արդեն որոշվում էր ոչ միայն ու ոչ այդքան արժեքային ասպեկտներով, որքան աշխարհաքաղաքական: Ժամանակ առ ժամանակ Արևմուտքում առնվազն փորձագետների մակարդակով սկսեցին ի հայտ գալ քննադատական հայտարարություններ Հարավային Կովկասի չճանաչված հանրապետությունների նկատմամբ Բրյուսելի մոտեցումների անհամապատասխանության վերաբերյալ: Փորձագետները անհրաժեշտ էին համարում չճանաչված Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի ներգրավվումը եվրոպական ծրագրերի մեջ Ռուսաստանի քաղաքական ու տնտեսական տարածության մեջ նրանց ավելի ընդգրկումը կանխելու համար:[94] Հնգօրյա պատերազմը լիովին չարդարացրեց ԵՄ-ի կողմից իրականացվող իզոլյացիայի քաղաքականությունը: Մինչ 2008թ.-ը աբխազցիները ոչ միայն պատրաստ էին, այլև զանազան եթոդներով փորձում էին ինտեգրվել զանազան եվրոպական ծրագրերին: Այնուամենայնիվ, ԵՄ-ի կոշտ քաղքականությունը սահմանափակում էր այդ ընդգրկումը բացառապես հումանիտար ծրագրերով: Հնգօրյա պատերազմից հետ ԵՄ-ն արդեն ինքն էր ձգտում ընդլայնել Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի հետ կապերը, այնուամենայնիվ, քաղաքական հանգամանքները արդեն լիովին փոխվել էին:[95]

  

 

3.2 Հարավային Օսիա

 

Ի տարբերություն Աբխազիայի ԵՄ-ն Հարավային Օսիայի հակամարտության կարգավորման մեջ ավելի շատ էր ներգրավված: ԵՄ-ի օժանդակությունը այդ շրջանին պայմանավորված էր բանակցությունների շարունակմամբ, որոնք ամրապնդեցին կապը հակամարտության կարգավորման ու մարդասիրական օգնության միջև: ԵՄ-ի ներսում առկա է լայն համաձայնություն այն բանի շուրջ, որ ԵՄ-ի գործողությունները Վրաստանում պետք է կենտրոնացված լինեն ավելի շատ Հարավային Օսիայի, քան Աբխազիայի վրա: Առկա են մի շարք պատճառներ, թե ինչու Հարավային Օսիան գերակա էր ԵՄ-ի համար:

Առաջին, Հարավային Օսիան ընկալվում էր որպես ավելի հեշտ լուծելի հակամարտություն, քան Աբխազիան: Նույն գործոնները Վրաստանին նույնպես ստիպում էին կենտրոնանալ սկզբից Հարավային Օիայի վրա` թողնելով Աբխազիան ավելի ուշ փուլին: Այսպիսով, ԵՄ-ն հավաստիացնում է, որ իր գործողությունները ավելի են համապատասխանում Վրաստանի ջանքերին լուծել հակամարտությունը խաղաղ ճանապարհով:

Երկրորդ, Հարավային Օսիայի հակամարտության լուծումը ավելի կարևոր է Վրաստանի կենսունակությունը ցույց տալու համար, քան աբխազական հարցի դեպքում: Ցխինվալին գտնվում է Թբիլիսիից 100 կմ հեռավորության վրա, և Հարավային Օսիայի նկատմամբ հսկողության բացակայության պատճառով Վրաստանը ունակ չէ վերահսկել սահմանի զգալի մասը կամ Ռոկի միջանցքը, որը կապում է Վրաստանը Ռուսաստանի հետ: Դա վերածում է Հարավային Օսիան մաքսանենգության ծաղկման օջախի:

Երրորդ, ԵՄ-ի անդամ պետությունները ներգրավված չեն Հարավային Օսիայի հակամարտության կարգավորման մեջ ի տարբերություն Աբխազիայի: Այդ գործոնի իմաստը երկակի է: Մի կողմից, դա նշանակում է, որ եվրոպական տեսակետերը Աբխազիայում խնդրի կարգավորման մասն են, որտեղ Ֆրանսիան, Գերմանիան և Մեծ Բրիտանիան ներգրավված են ՄԱԿ-ի միջոցով: Մյուս կողմից, ԵՄ-ն որպես ինստիտուտ փոքր դեր ունի Աբխազիայում, քանի որ մեծ անդամ պետությունները սահմանափակում են ԵՄ-ի լիազորությունները հակամարտությունների կարգավորման գործընթացում:[96]

Հարավային Օսիայում հակամարտության կարգավորման ֆորմատը բաղկացած է Վրաստանից, Հարավային Օսիայից, Ռուսաստանից և Հյուսիսային Օսիայի ռուսական հանրապետությունից, ու չկա ոչ մի եվրոպական երկիր: Դա որոշակի հնարավորություն էր ընձեռում ԵՄ-ին որպես ինստիտուտի ներգրավվել հակամարտության կարգավորման մեջ` առանց հակասելու անդամ պետությունների շահերին: Այս համատեքստում ԵՄ-ն ընդլայնում էր իր ներգրավվածությունը այնպիսի հակամարտություններում, ինչպիսիք են Տրանսնիստրիան և Հարավային Օսիան, որտեղ ներգրավված չէ ոչ մի եվրոպական անդամ պետություն ի տարբերություն Աբխազիայի կամ Լեռնային Ղարաբաղի, որտեղ ԵՄ-ի անդամ պետությունները հակամարտության կարգավորման ֆորմատների մասն են:

Հարավային Օսիայում ԵՄ-ն ավելի քիչ էր ներգրավված այնպիսի նախագծերում, որոնք վերաբերում են քաղաքացիական հասարակությանը, երիտասարդությանը, կանանց, նախկին կոմբատանտներին: Այն կենտրոնացված էր վեց առաջնային ոլորտների վրա` ճանապարհների նախագծում, քաղաքացիական հասարակության հիմնում, ֆինանսներ, բանկեր, գյուղատնտեսություն և էներգիա, այսինքն ոչ սոցիալական, քաղաքական կամ անվտանգությանը առնչվող նախագծեր:[97]

ԵՄ-ի թեկուզև մարդասիրական աջակցությունը ուներ սակայն քաղաքական նպատակներ: Դրանք են` 1) նվազեցնել անջատողական միավորների կախվածությունը Ռուսաստանից և տալ նրանց հնարավորություն զանազանեցնել նրանց ընտրությունը, 2) կապ ստեղծել մի կողմից Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի, մյուս կողմից` Թբիլիսիի միջև ու նպաստել նրանց հաշտությանը, 3) նպաստել Եվրոպայի ու նրա արժեքների մասին տեղեկացվածության բարձրացմանը: Դրանով, սակայն, ԵՄ-ն ընկած է երկու ոչ բարենպաստ այլընտրնքների միջև: Առաջինը այն է, որ ԵՄ-ն տրամադրում է «քաղաքականության վրա ազդեցություն չունեցող» գումարներ, որոնք պայմանավորված չեն խաղաղ գործընթացով: Այդպիսի օժանդակությունը կնպաստի ընդհանուր կենսամակարդակի բարձրացմանը, բայց չի նպաստի հակամարտության կարգավորմանը: Մյուս տարբերակն այն է, որ ԵՄ-ն կարող էր պայմանավորել իր ցուցաբերած օժանդակությունը խաղաղ գործընթացով, սակայն այդ դեպքում դա չէր ողջունվի հակամարտության շրջաններում: ԵՄ-ն ունակ է ներգրավվել հակամարտության շրջաններ, քանի որ նրա օժանդակությունը քաղաքական չէ: ԵՄ-ի համար դժվար է կիրառել քաղաքական պայմանականությունը: ԵՄ-ն չունի բավարար լծակներ ու համապատասխան մեխանիզմներ:[98]

 1998թ.-ից Հանձնաժողովը տրամադրել էր TACIS-ի շրջանակներում միջոցներ հակամարտության շրջանում Տնտեսական Վերականգնողական ծրագրի համար: Խորհուրդը ընդունել է երեք Համատեղ Գործողություն ընդհանուր արտաքին և անվտանգության քաղաքականության շրջանակներում` տրամադրելով 500,000 եվրո գրանտ Վրաստանում ԵԱՀԿ-ի առաքելությանը Համատեղ Հսկողության Հանձնաժողովին (ՀՀՀ, Joint Control Commission) ֆինանսավորելու համար:[99]

Ի տարբերություն Աբխազիայի, այդ նախագծերը կապված են ՀՀՀ-ի շրջանակներում ընթացող քաղաքական գործընթացի հետ: Քաղաքական տարաձայնությունները հետաձգեցին երկու խոշոր նախագծերի իրականացումը 2005-2006թթ: Կազմակերպական Հանձնաժողովը, որի մեջ ընդգրկված էին վրացական կառավարության ու Հարավային Օսիայի դե ֆակտո իշխանությունները, հիմնվել է ՀՀՀ-ի շրջանակներում ենթակառուցվածքի բարեփոխման տեխնիկական ոլորտը իրականացնելու համար:

            Ինչպես Աբխազիայում, Հարավային Օսիայում նույնպես ԵՄ-ի ծրագրերը կենտրոնացված էին ավելի ենթակառուցվածների վերականգնման, քան հակամարտությունների ավանդական կարգավորման վրա: ԵՄ-ն չէր ֆինանսավորում ծրագրեր, որոնք կապված լինեն քաղացիական հասարակության, երիտասարդության, լրատվական միջոցների, կանանց կամ նախկին կոմբատանտների հետ: Քաղաքացիական հասարակության կազմակերպությունները առկա են Հարավային Օսիայում, սակայն նրանք թույլ են: Ինչպես և Աբխազիայի դեպքում, Հարավային Օսիայում նույնպես, ԵՄ-ն դիտվում է ավելի որպես օժանդակ մարմին ԵԱՀԿ-ին, քան ինքնուրույն քաղաքական դերակատար:[100]

Հարավային Օսիայի հակամարտությունը Հարավային Կովկասում միակ հակամարտությունն է Հարավային Կովկասում, որտեղ չկա ոչ մի միջազգային կազմակերպության միջնորդություն: Առկա է միայն ԵԱՀԿ-ի սահմանափակ դեր: ԵՄ-ն ձգտում էր միջազգայնացնել խաղաղապահ գործունեությունը Հարավային Օսիայում` ձգտելով ներառել նաև Ուկրաինան, որն արտահայտել էր իր կամքը ներդրում ունենալու Վրաստանի հակամարտությունների կարգավորման գործում: Նախատեսվում էր ներառելՆԱՏՕ-ի անդամ չհանդիսացող ԵՄ-ի անդամ պետություններին, որպեսզի նրանք քիչ բախում ունենան Ռուսաստանի հետ: Դրանց թվում կարող էին լինել Ֆինլանդիան ու Շվեդիան, որոնք ունեն Հարավային Կովկասում հակամարտությունների կարգավորման փորձ, երկուսն էլ ներկայացրել էին Հատուկ ներկայացուցիչների Հարավային Կովկասում:[101]

2008թ. օգոստոսյան պատերազմից հետո ԵՄ-ն կրկին սկսեց խոսել Հարավային Օսիա խաղաղապահներ ուղարկելու մասին: Նույն թվականի օգոստոսի 13-ին ԵՄ-ի արտաքին գործերի նախարարները հայտարարեցին իրենց աջակցությունը Վրաստանին: Իռլանդիայի Զարգացման նախարար Փիտեր Փաուերը հայտնեց. «ԵՄ-ն պատրաստ է ներգրավվելու, ներառյալ այն հիմքի վրա, որ աջակցություն ցուցաբերի ՄԱԿ-ին ու ԵԱՀԿ-ին»:[102] Նույն ժամանակ էլ Ֆրանսիայի նախագահ Նիկոլա Սարկոզին, որն այդ ժամանակ նախագահում էր ԵՄ-ում, մեկնեց տարածաշրջան Ռուսաստանի հետ զինադադարը միջնորդելու համար:

Օգոստոսի 12-ին Ֆրանսիայի նախագահը հայտարարեց, որ Վրաստանն ու Ռուսաստանը համաձայնությունն են տվել վեց կետից բաղկացած հրադադարի նախագծին:[103] Համաձայնագիրը, որ վերաբերում էր օսերին, աբխազցիներին, Վրաստանին և ռուսական կողմին, բաղկացած էր հետևյալ վեց սկզբունքներից`

  1. Ուժի չկիրառում,
  2. Բոլոր ռազմական գործողությունների վերջնական դադարեցում,
  3. Մարդասիրական օգնության համար ազատ մուտքի տրամադրում,
  4. Վրաստանի զինված ուժերի վերադարձ իրենց մշտական գտնվելու վայրը,
  5. Ռուսաստանի Դաշնության զինված ուժերի վերադարձ նախապատերազմյան գծին: Մինչ միջազգային մեխանիզմների ստեղծումը ռուսական խաղաղապահ ուժերը ձեռնարկելու էին անվտանգության ապահովման լրացուցիչ միջոցառումներ:
  6. Հարավային Օսիայի և Աբխազիայի հետագա կարգավիճակի և նրանց ամուր անվտանգության հարցերի միջազգային քննարկումների սկիզբ:[104]

2008թ. սեպտեմբերի 8-ին Ռուսաստանի և Ֆրանսիայի նախագահները համաձայնության եկան 2008թ. սեպտեմբերի 12-ին հաստատված վրաց-հարավօսիական հակամարտության կարգավորման պլանին լրացուցիչ կետերի շուրջ: ԵՄ-ի ղեկավարության հետ հանդիպման արդյունքներով մամլո ասուլիսի ժամանակ Դմիտրի Մեդվեդևը հայտարարեց, որ Հարավային Օսիայի և Աբխազիային հարակից շրջաններում միջազգային դիտորդների առաքելությունների տեղակայումից հետո Ռուսաստանը այնտեղից դուրս կբերի իր զորքերը: Յոթ օրվա ընթացքում Ռուսաստանը պետք է ազատեր Փոթիից Սենակի ընկած պահակակետերը: ռուսական խաղաղապահ ուժերի դուրս բերումը իրակացվելու էր 10 օրվա ընթացքում: Գոյություն ունեցող մեխանիզմներին գումարած մինչև հոկտեմբերի 1-ը տարածաշրջանում պետք է տեղակայվեր դիտորդների առաքելություն` ներառյալ 200 դիտորդ ԵՄ-ից, որն ունակ պետք է լիներ փոխարինելու ռուսական խաղաղապահ ուժերին: Սարկոզին Մեդվեդևին փոխանցեց նաև Վրաստանի նախագահ Մ. Սահակաշվիլիի նամակը Հարավային Օսիայի ու Աբխազիայի նկատմամբ ուժ չկիրառելու խոստումով: ՄԱԿ-ի ու ԵԱՀԿ-ի միջազգային դիտորդները շարունակելու էին իրենց մանդատի իրականացումը: Հարավային Օսիայի և Աբխազիայի կագավիճակի շուրջ քննարկումները սկսվելու էին նույն թվականի հոկտեմբերի 15-ից: Ռուսաստանը հայտարարեց, որ իր դիրքորոշումը կապված Հարավային Օսիայի ու Աբխազիայի անկախության հետ մնում է անփոփոխ: Սարկոզին քննադատեց Ռուսաստանի ոչ պրոպորցիոնալ քայլը, այնուամենյնիվ հայտնեց, որ միջազգային հանրությունը քննարելու համար հարցեր ունի:[105]

Վրաստանում անվտանգությունը կայուն չէ: Պատերազմի ավարտից սկսած անընդհատ ընդհարումներ են տեղի ունենում: ԵՄ-ն ՄԱԿ-ի ու ԵԱՀԿ-ի հետ նախագահում էին Վրաստանում անվտանգության ու հումանիտար իրավիճակին նվիրված նստաշրջանները: Ժնևում անցկացվեցին բանակցությունների յոթ փուլ, որոնց մասնակցում էին ԱՄՆ-ն, Ռուսաստանը, Վրաստանը, ներկայացուցիչներ Հարավային Օսիայից ու Աբխազիայից: Հանդիպումները ընթանում էին լարված պայմաններում` հաշվի առնելով ԱՄՆ-ի դիրքորոշումն այդ հարցում: Մինչև հիմա միակ կոնկրետ քայլ կարող է համարվել Հարավային Օսիայի ու Աբխազիայի

համար Ընդհարումների կանխարգելման ու արձագանքման համատեղ մեխանիզմների ստեղծումը:[106] 

 

 

3.3 Լեռնային Ղարաբաղ

 

Ի տարբերություն Աբխազիայի ու Հարավային Օսիայի հակամարտություններում ԵՄ-ի ունեցած որոշակի դերի` ԵՄ-ն գործնականում չունի որևէ դեր Լեռնային Ղարաբաղում: Դա հնարավոր է մասամբ բացատրվել հակամարտության կողմերի` Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարությունների ցանկության բացակայությամբ ներգրավել ԵՄ-ին հակամարտության կարգավորման գործընթացի մեջ: Ի տարբերություն Վրաստանի, Հայաստանը նախընտրում էր պահպանել սերտ հարաբերությունները Ռուսաստանի հետ, իսկ Ադրբեջանը, հույսը դնելով նավթի պաշարների վրա, միջին ուղի է նախընտրել Ռուսաստանի ու Արևմուտքի միջև: Բացի դրանից, ԵԱՀԿ-ի Մինսկի համանախագահների միջնորդությամբ ընթացող բանակցությունները փխրուն են, և հակամարտության քննարկման համար նոր հարթության բացումը ոչ դրականորեն կարող էր անդրադառնալ հակամարտության կարգավորման վրա: ԵՄ-ի ու արտաքին այլ ուժերի համար ստատուս քվոն ավելի ձեռնտու է, քան հակամարտության կարգավորումը ռազմական ճանապարհով: Ադրբեջանը կարող էր ողջունել ԵՄ-ի միջնորդությունը հակամարտության կարգավորմանը: Այնուամենայնիվ, Ադրբեջանի իշխանությունները հիասթափված են, որ ԵՄ-ն չի ցանկանում հայտարարել հստակորեն, որ Հայաստանը զբաղեցրել է Ադրբեջանի տարածքները: ԵՄ-ն զգուշորեն պաշտպանում էիր ռազմավարական շահերը Ադրբեջանում, ինչպես դա ցույց է տալիս, օրինակ, ԵՄ-ի ու Ադրբեջանի միջև էներգետիկ ոլորտում ռազմավարական համագործակցության վերաբերյալ մեմորանդումի ստորագրումը 2006թ. նոյեմբերին:[107]

Հանձնաժողովի պատվիրակությունը եղել է Լեռնային Ղարաբաղում, երբ ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցիչը այցելություն է իրականացրել 2004թ. ամռանը: ԵՄ-ի մարմինները անընդհատ հանդես են գալիս ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խմբի միջնորդությամբ ընթացող բանակցային գործընթացի օգտին: 2005թ. վերջին Խորհուրդը կոչ արեց Ադրբեջանին ու Հայաստանին ուժեղացնելու բանակցությունները կոնֆլիկտի խաղաղ կարգավորման ուղղությամբ , նախապատրաստել հասարակական կարծիքը հավասարակշռված համաձայնությանն ուղղված բանակցություններին ու զերծ մնալ ցանկացած պրովոկացիաներից:[108] Եվրոպական Խորհրդարանը ուղարկեց նույնանման հաղորդագրություն 2006թ. սկզբին: Խավիեր Սոլանան պատասխանեց. «եթե մեզ խնդրեն ներգրավվել, մենք կներգրավվենք, աջակցելու համար մենք կիրականացնենք մեր պարտավորությունները որպես ընկերներ», միաժամանակ հարցականի տակ դնելով ԵՄ-ի աջակցությունը լուծելու հակամարտությունը: Երբ ԵՄ-ի առջև հարց են բարձրացնում, ինչպես այդ կառուցը կարող  էբարձրացնել իր աջակցությունը հակամարտության կարգավորման համար, շատ բարձրաստիճան դիվանագետներ պատասխանում են, որ դա ԵԱՀԿ-ի Մինսկի Խմբի խնդիրն է:[109]

ԵՄ-ի ինստիտուտներում բացակայում է տեղեկացվածություն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտության մասին, ու որոշ անդամ պետություններ առանձնապես շահագրգռված չեն տեսնելու ԵՄ-ին հակամարտության կարգավորման մեջ դերակատարի: Միևնույն ժամանակ ԵՄ-ի անդամ պետությունները ընկալում են տարածաշրջանի աճող  կարևորությունը եներգետիկ անվտանգության ու զանազանության համատեքստում: Կասպից ծովից Եվրոպա ձգվող խոշորագույն նավթատարները գտնվում են զինադադարի գծից ընդամենը 15 կմ հեռավորության վրա:[110]

ԵՄ-ն ունի սկզբունքային քաղաքականության երկու գործիքներ, որոնց միջոցով այն փորձում է լուծում տալ Լեռնային Ղարաբաղի տարածքի շուրջ հակամարտությանը` Եվրոպական Հարևանության Քաղաքականություն, որը զարգացվում և իրականացվում է Եվրոպական Հանձնաժողովի կողմից, և Հարավային Կովկասում ԵՄ-ի Հատուկ ներկայացուցիչ, որը գործում է ԵՄ-ի Խորհրդի մանդատի ներքո:

  • Հայաստանի համար ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիրը միայն մի շարք հղումներ է անում հակամարտության վերաբերյալ` հաստատելով իր շարունակվող ուժեղ պարտավորվածությունը Ղարաբաղյան հիմնահարցի լուծման հետ կապված ԵԱՀԿ-ի հետ սերտ խորհրդակցությամբ: ԵՀՔԳ Երկրի ռազմավարության փաստաթղթում ղարաբաղյան հակամարտությունը ընդգրկված է Հանձնաժողովի օժանդակության գերակայությունների թվում` նշելով, որ այդ աջակցությունը ցուբերվելու է ԵՄ_ի հատուկ ներկայացուցչի ու ԵԱՀԿ-ի Մինսկի խմբի աջակցությամբ բայց այնուհետև նշված է Հանձնաժողովի պատրաաստակամությունը տրամադրելու հատուկ օժանդակություն հակամարտության կարգավորման համար, ներառյալ հետպատերազմյան վերականգնողական գործունեությունը Կայունության գործիքի ներքո:
  • Ադրբեջանի համար ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիրը նույնպես մատնանշում է ԵՄ-ի պարտավորությունը լուծելու հակամարտությունը, խորհրդակցել ԵԱՀԿ-ի հետ և իր պարտավորությունը ուժեղացնելու իր ներգրավվածությունը հակամարտության կարգավորման և հետկոնֆլիկտային վերականգնողական գործունեության մեջ: Ի տարբերություն Հայաստանի ԳԾ-ի, հակամարտության կարգավորումը թիվ մեկ գերակայություն է ԵՄ-ի ու Ադրբեջանի համար: Ադրբեջանի դեպքում ԵՄ-ն ավելի կենտրոնացված է հակամարտության գործնական կարգավորման /դիվանագիտական ջանքերի ուժեղացում, ԵԱՀԿ Մինսկի խմբին քաղաքական օժանդակություն/:
  • ԵՄ-ի համար ԵՀՔ-ի մեջ ամրգարված հակամարտությունների կարգավորման հասկացությունը  դիտարկվում է ներսից դեպի դուրս: Դա նշանակում է, որ կազմակերպված հանցավորությունը և սահմանային անվտանգությունը համարվում են ԵՀՔԳ-ի համար գերակայություն, մինչդեռ լուծում չստացած ինքնորոշման հակամարտությունները կամ կրոնական բռնությունները նույնիսկ նշված չեն ԵՀՔԳ-ի գլխավոր չորս նպատակներում: Չնայած դրան որոշակի անդրադարձ կա Երկրի Ռազմավարության փաստաթղթերում և Հայաստանի, և Ադրբեջանի պարագայում, այնտեղ նույնպես ԵՄ-ի ներքին անվտանգության օրակարգը գերակայում է.
    • Հայաստանի ԵՀՔԳ-ի Գործողությունների ծրագրում Եվրոպական Հանձնաժողովի աջակցությունը արդարադատության, ազատության և անվտանգության ոլորտում պետք է հիմնված լինի միգրացիոն խնդիրների, ներառյալ վերաընդունելու և ապաստան տալու, ահաբեկչության ու հանցավորության դեմ պայքարի, ներառյալ մարդկանց ու թմրանյութերի թրաֆֆիկինգ, փոքր ու սովորական զենքերի տարածում ու մաքսանենգություն:
    • Ադրբեջանի պարագայում, համագործակցությունը արդարադատության, ազատության և անվտանգության ոլորտում ընդգծված է գերակա չորս ոլորտներին զուգահեռ`միգրացիա և ապաստան, սահմանների վերահսկողություն, ներառյալ փաստաթղթերի անվտանգությունն ու վիզաները, կազմակերպված հանցավորություն և ահաբեկչություն, դատական մարմիններ ու օրենքի գերակայություն:[111]

 

2006թ-ին Հարավային Կովկասում ԵՄ-ի հատուկ ներկայացուցչի մանդատի ընդլայնումը նախատեսում էր ոչ միայն աջակցություն, այլև ներդրում հակամարտությունների կարգավորմանը և նպաստում այդպիսի լուծումների իրականացմանը: 2006թ.-ին Սեմնեբին, այնուամենայնիվ, մատնանշեց, որ մանդատի այդ ընդլայնումը շատ բան չի փոխում գործնական առումով, բայց դա կարևոր քաղաքական ազդանշան է:[112]

Արևելյան Գործընկերությունը չի համարվում որպես Ղարաբաղյան հակամարտությունը լուծելու համար նախատեսված շրջանակ: 2009թ. դեկտեմբերի 12-ին Շվեդիայի արտգործնախարար Կառլ Բիլդթը հայտնեց. «Արևելյան Գործընկերությունը չի հանդիսանում հարթակ Հարավային Կովկասում սառեցված հակամարտությունների կարգավորման համար: Դրա համար գոյություն ունեն այլ մեխանիզմներ, ինչպիսիք են Լեռնային Ղարաբաղի համար Մինսկի խումբը»:[113]

 

Ըստ ԵՄ-ի հակամարտության կանխման ուղեցույցի, հակամարտության կանխումը ներառում է ինչպես կարճաժամկետ, այնպես էլ երկարաժամկետ գործողություններ: Հակամարտության կանխմանն ուղղված գործողությունները կարող է և պետք է իրականացվեն հակամարտությունից առաջ (բռնկման կանխում), հակամարտության ընթացքում (տարածման կանխում) և հետո (վերսկսման կանխում):  

            Հակամարտության կանխմանն ուղղված նպատակները կարող են իրականացվել անուղղակիորեն առանձին հատվածների բարեփոխումներին ուղղված ծրագրերի միջոցով, և կամ ուղղակի հակամարտության կանխում կամ խաղաղության հաստատմանն ուղղված նախաձեռնություններ: Հակամարտության անուղղակի կարգավորման մեջ կարող են մտնել ծրագրեր, որոնք վերաբերում են ջրային խնդիրներին, աղքատության նվազեցմանը, վերականգնողական ծրագրեր, որ ներառում է սոցիալ-տնտեսական, կրթական ենթակառուցվածքի բարեփոխմանը, գյուղատնտեսության զարգացման ծրագիրը, արդյունավետ կառավարման ծրագիրը:

            Հակամարտության ուղղակի կանխումը ներառում է արդեն հակամարտությունների կարգավորման ավանդական միջոցները, այսինքն` միջնորդություն, երկխոսություններ խողովրդավարության ու մարդու իրավունքների ոլորտում, աջակցություն հակամարտությունների կարգավորման պետական կամ ոչ պետական մեխանիզմներին, ծրագրեր ուղղված զինաթափմանը, դեմոբիլիզացիային, նախկին կոմբատատանտների վերաինտեգրացիային, անվտանգության ոլորտում ծրագրեր, ևն:[114]

            ԵՄ-ն, որ կարևորում է հակամարտությունների կարգավորումը Հարավային Կովկասում, պետք է դասեր քաղի Աբխազիայում ու Հարավային Օսիայում պատերազմից ու հատկապես այնտեղ իր միջնորդությունից: ԵՄ-ն էֆեկտիվ չգտնվեց Աբխազիայում ու Հարավային Օսիայում հակամարտության կարգավորման ոչ մի փուլում: Վրաստանում հակամարտությունների կարգավորման մեջ էֆեկտիվ ներդրում չունենալու հիմնական պատճառներից էր անընդհատ ընդգծումը, որ ԵՄ-ն Վրաստանի տարածքային ամբողջականության կողմնակիցն է: Այնուամենայնիվ, հակամարտության կարգավորման համար պարտադիր պայման չէ տարածքային միավորի անկախության ճանաչումը: Որոշակի առումով արդեն ուշ է Վրաստանում հակամարտության կանխումը, չնայած ԵՄ-ն դեռ հնարավորություն ունի ունի ուշադրություն բևեռել երրորդ տարբերակի, այն է` կանխել հակամարտության վերսկսման հավանականությունը: Լեռնային Ղարաբաղի պարագայում ԵՄ-ն հնարավորություն ունի ներգրավվելու

հակամարտության բռնկման կանխման գործընթացի մեջ: Պարտադիր չէ, որ համագործակցությունը Լեռնային Ղարաբաղի հետ լինի Արևելյան Գործընկերության շրջանակներում: Հակամարտության այդ շրջանի համար կարող է մշակվել առանձին ծրագիր, որն ոււղված լինի հակամարտության անուղղակի կարգավորմանը սկզբանական փուլում:

Ղարաբաղյան հիմնահարցի լուծման վրա ազդեցություն են թողնում տարածաշրջանային զարգացումները` առաջին հերթին հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը: Իրավիճակը սկսեց որոշակի փոփոխություններ կրել Հնգօրյա պատերազմից հետո, երբ ավելի տեսանելի դարձավ, որ ռազմական գործողությունները չեն հանգեցնում հակամարտությունների կարգավորմանը: Թուրքիայի “Կովկասյան կայունության և համագործակցության պլատֆորմը” այդպես էլ կյանքի չկոչվեց, քանի որ չէր ներառում ոչ ԵՄ-ին, ոչ ԱՄՆ-ին: Այդ նույն ժամանակ ակտիվացան հայ-թուրքական շփումները: “Ֆուտբոլային դիվանագիտությունը” տվեց իր որոշակի պտուղները ի դեմս հայ-թուրքական արձանագրությունների ստորագրմանը: Այնուամենայնիվ, գործընթացը բարդացնում է Թուրքիայի դիրքորոշումը` կապող հայ-թուրքական հարաբերությունների կարգավորման գործընթացը Ղարաբաղյան հակամարտության կարգավորման հետ:

 

 

ԵԶՐԱԿԱՑՈՒԹՅՈՒՆ

 

ԵՄ-ի ընդլայնման գործընթացով ԵՄ-ի անվտագությունը սկսեց ավելի առնչվել Հարավային Կովկասում կայունությունն ու խաղաղությունը ամրապնդելու գործընթացի հետ: Սկզբնապես առանձնակի կարևորություն չներկայացնող այս տարածաշրջանը ավելի ու ավելի հաճախ սկսեց հիշատակվել ԵՄ-ի զանազան փաստաթղթերում: Չնայած տարածաշրջանի համընդհանուր ձգտմանը զարգացնելու կապերը ԵՄ-ի հետ, ինչպես նաև ԵՄ-ի ձգտմանը հավասար մոտեցում ցուցաբերել Հարավային Կովկասի երեք երկրների նկատմամբ, գործնականում տարբեր են Հայաստանի, Վրաստանի ու Ադրբեջանի մոտեցումները ԵՄ-ի հետ երկկողմ հարաբերությունների զարգացման նկատմամբ: Հայաստանը, հիմնվելով հավասարակշռությունը պահպանելու արտաքին քաղաքականության վեկտորի վրա, օրակարգում առայժմ չի դնում ԵՄ-ին անդամակցության հարցը, թեև ԵՄ-ի հետ Հայաստանի համագործակցության մակարդակը առանձնապես ոչնչով չի զիջում Վրաստանի հետ համագործակցության մակարդակին, որը հստակ մտադրություն ունի անդամակցել եվրոպական այս կառույցին: Ադրբեջանը ամենապասիվ երկիրն է տարածաշրջանում ԵՄ-ի հետ համագործակցության մակարդակի առումով:

ԵՄ-ն, ակտիվացնելով իր ներգրավվածությունը տարածաշրջանում, ձգտում է բավարարել մի շարք շահեր, որոնցից առաջնայինն ու գլխավորն է ԵՄ-ի անվտանգությանը սպառնալիքների վերացումը, որոնք կարող են ի հայտ գալ տարածաշրջանի երկրներում ու արտահանվել եվրոպական երկրներ: Բացի դրանից առանձնակի կարևորություն են ներկայացնում տնտեսական շահերը, առաջին հերթին էներգակիրների տեղափոխման խնդիրը լուծելու առումով:

Այնուամենայնիվ, ուժեղացնելով իր ներգրավվածությունը տարածաշրջանում, ԵՄ-ն նպատակ չի հետապնդում մրցակցության մեջ մտնելու ԱՄՆ-ի կամ Ռուսաստանի հետ, քանի որ առաջին հերթին, ԵՄ-ն դեռևս չունի հստակ մշակված ընդհանուր դիրքորոշում, միասնական ռազմավարություն տարածաշրջանում ԵՄ-ի կողմից իրակակացվող քաղաքականության նկատմամբ, ԵՄ-ն չունի նաև անհրաժեշտ մեխանիզմներ տարածաշրջանում ամբողջական ներգրավվածության համար: ԵՄ-ն տարածաշրջանում հիմնվում է մի շարք ծրագրերի վրա, որոնք չեն առնչվում հակամարտությունների ուղղակի կարգավորման հետ:

            ԵՄ-Հարավային Կովկաս հարաբերությունների զարգացման համար նոր հարթակ հանդիսացավ Եվրոպական Հարևանության Քաղաքականությունը, որը ձևավորվում էր Եվրոպական անվտանգության ռազմավարությանը զուգահեռ: Գործողությունների ծրագրի տեքստերը չնայած որոշակի տարբերություններ են պարունակում, այնուամենայնիվ, դրանք համարյա համարժեք են: ԵՄ-ի հետ հարաբերությունները նոր փուլ մտան Արևելյան Գործընկերություն ծրագրի մեկնարկումով, որտեղ առավել կարևոր կետեր էին ազատ առևտրի գոտու ստեղծումն ու հեշտացված վիզային ռեժիմի սահմանումը:

            Ինչ վերաբերում է հակամարտությունների կարգավորման գործընթացում ԵՄ-ի դերին, ապա վերջինս ունի սահմանափակ մասնակցություն դրանց լուծման բուն գործընթացին: ԵՄ-ի հարևանությամբ կայունությունն ու անվտանգությունը ապահովելու անհրաժեշտությունն ու հեղափոխությունը Վրաստանում նշանակում էին, որ ԵՄ-ն չէր կարող խուսափել հակամարտությունների թեմայից Հարավային Կովկասում: Վրաստանում հակամարտությունների կարգավորման գործում ԵՄ-ի գործողությունները սահմանափակված էին սակայն մի շարք գործոններով: Առաջին հերթին Ռուսաստանի դիմադրության առկայությունը կապված Վրաստանում ԵՄ-ի դերի ընդլայնման հետ: Բացի դրանից, Վրաստանը չէր դիտվում որպես գերակա խնդիր ԵՄ-ի արտաքին քաղաքական այլ խնդիրների շարքում: Բացի դրանից, ԵՄ-ն գերլարված էր առաքելություններով Եվրոպական անվտանգության ու արտաքին քաղաքականության շրջանակներում Մերձավոր Արևելքում: Այս պատճառներով ԵՄ-ն սահմանափակվում էր հիմնականում Վրաստանում զանազան բնույթի բարեփոխումներին ուղղված ծրագրերի վրա աշխատելով: Հանդես գալով Վրաստանի տարածքային ամբողջականությունը պաշտպանելու անընդհատ հայտարարություններով` ԵՄ-ն փաստորեն ներգրավված չէր ոչ Աբխազիայի, ոչ էլ Հարավային Օսիայի հակամարտությունների կարգավորման կարգավորման գործնական ոլորտի մեջ: Այսինքն, ԵՄ-ն խուսափում էր ներառել այդ երկու միավորներին համագործակցություն այնպիսի ոլորտների մեջ, որոնք կարող էին ուղղակիորեն առնչվել հակամարտությունների բուն գործընթացի մեջ ներգրավվելուն: Ինչ վերաբերում է Ղարաբաղյան հակամարտությանը, ապա ԵՄ-ի դերը ավելի սահմանափակ է: ԵՄ-ն չի դիտում իրեն որպես իրավասու մարմին միջամտելու հակամարտության կարգավորման գործընթացի մեջ` հղում անելով այն գործընթացի վրա, որ հակամարտության կարգավորման մեջ արդեն իսկ ներգրավված են Մինսկի խմբի համանախագահները: Այնուամենայնիվ, հաշվի առնելով ԵՄ-ի աճող ակտիվությունը  տարածաշրջանում` ԵՄ-ից ակնկալվում է առավել ակտիվ ներգրավվածություն այստեղ ընթացող պրոցեսների մեջ: Եվ Աբխազիան, և Հարավային Օսիան, և Լեռնային Ղարաբաղը կարող են ընդգրկվել Արևելյան Գործընկերության կամ հատուկ մշակված համարժեք որևէ ծրագրի մեջ: ԵՄ-ն կարող է ներդրում անել այնտեղ ժողովրդավարական ինստիտուտների, օրենքի գերակայության, մարդու իրավունքների ոլորտում բարեփոխումներին, ու դա ամենևին չի զրկում ԵՄ-ին չեզոք կարգավիճակ ունեցող կառույցի տեսքից ու չի պարտադրում նրան անմիջապես ճանաչել բարեփոխումների թիրախ հանդիսացող միավորների անկախությունը:

 

 

 

 

 ՕԳՏԱԳՈՐԾԱԾ ԱՂԲՅՈՒՐՆԵՐԻ ՑԱՆԿ

 

 

Գիտական ու վերլուծական հոդվածներ

 

1.    Abkhazia and the European Union: Current Problems and Prospects of Mutual Relations, Abkhazia, Sukhum. 16/07/2009. Official Site of the President of the Republic of Abkhazia, http://www.abkhaziagov.org/en/news/detail.php?ID=20768, retrieved on 28 November 2009

2.    Alieva L., “EU and South Caucasus”, Bertelsmann Group for Policy Research, Center for Applied Policy Research (C.A.P) Discussion Paper, December 2006

3.    Alieva L., “Integrative Processes in the South Caucasus and Their Security Implications”, NATO Defense College, Research Centre, Rome, March 2006

4.    Analysis of European Neighbourhood Policy (ENP Action Plans for South Caucasus: Armenia, Azerbaijan, and Georgia. Open Society Institute, 2007, http://pdc.ceu.hu/archive/00003063/01/Analyses_of_European_Neghbourhood_Policy.pdf, retrieved on 28.10.09

5.    Biscop S., “The European Neighbourhood Policy (ENP), Security, and Democracy in the Context of the European Security Strategy”, Paper presented at the 49th ISA Annual Convention. “Bridging Multiple Divides” , San Francisco, 26-29 March 2008

6.    Biscop S., “The European Security Strategy and the Neighbourhood Policy: A New Starting Point for a Euro-Mediterranean Security Partnership?”, Royal Institute for International Relations, Brussels, Paper presented at EUSA Ninth Biennial International Conference, Austin, Texas, 31 March – 2 April 2005, http://www.irri-kiib.be/papers/EUSA_ESS_EMP_Biscop.htm, retrieved on 30.11.09

7.    Cornell E. Svante, Frederick S. Starr, “The Caucasus: A Challenge for Europe, Central Asia-Caucasus Institute”, Silk Road Studies Program, June 2006

8.    Emerson M., Coppieters Br., Huysseune M., Kovziridze T.,  Noutcheva G., Tocci N.,  Vahl M., “Europeanization and Conflict Resolution: Case Studies from the European Periphery”, Gent, Academia press 2004

9.    EU Appoints Special Representative of the South Caucasus, Central Asia-Caucasus Institute, by Anna Jonsson, Analyst, 07.16.2003, http://www.cacianalyst.org/?q=node/1355

10. Europe's energy dependence. Strategic comments- Volume 14, Issue 7- September 2008, The International Institute for Strategic Studies. http://www.iiss.org/publications/strategic-comments/past-issues/volume-14-2008/volume-14-issue-7/europes-energy-dependence/, retrieved on 11.10.2009

11. “European Foreign Policy in an Evolving International System: The Road Towards Convergence”, edited by Nicola Casarini and Costanza Musu, Palgrave Macmillan, August 2007

12. Ghazaryan N., “The ENP and the Southern Caucasus: Meeting the Expectations?”, Global Europe Papers 2008/5, University of Nottingham, http://www.bath.ac.uk/esml/research/security/pdf/ghazaryan.pdf

13. Haas de Marcel, Tibold Andrej, Cillessen Vincent, “Geostrategy in the South Caucasus: Power Play and Energy Security of States and Organizations”, Clingendael Institute, November 2006

14. Kämäräinen H., “How the EU Can Contribute to Security and Stability in South Caucasus?” Baltic Defence Review; Sep 2003, Special Issue.

15. Łapczynski M., “The European Union’s Eastern Partnership: chances and Perspectives”, Caucasian Review of International Affairs, Vol. 3 (2)-Spring 2009

16. Lynch Dov, “The Security Dimension of the European Neighbourhood Policy”, the International Spectator 1/2005, 35, http://www.iai.it/pdf/articles/lynch.pdf, retrieved on 29.10.09

17. Lynch Dov., “Why Georgia Matters”, Chailott Paper, n°86, February 2006, Institute for Security Studies, European Union,  Paris

18. Popescu N., “Europe’s Unrecognised Neighbours: The EU in Abkhazia and South Ossetia”,  CEPS Working Document No 260/March 2007

19. Popielawska J., “Perfect Together? Eastern Partnership in the Context of Other EU Initiatives in the East”, Centrum Europejskie Natolin, 6(38)2009, Warszawa

20. Priego A., “NATO Cooperation Towards South Caucasus”, Caucasian Review of International Affairs, Vol.2 (1)-Winter 2008, , http://cria-online.org/Journal/2/NATO%20cooperation%20towards%20Southern%20Caucasus%20by%20Alberto%20Priego_done.pdf

21. RÂPAN Florian, “Eastern Partnership –A Tool to Consolidate the EU Neighbourhood Policy”, The Political-Military Present, Strategic Impact No. 1/2009

22. Schäffer S., Tolksdorf D., “The Eastern Partnership-“ENP plus” for Europe’s Eastern neighbours”, Center for Applied Policy Research. Ludwig-Maximilians-Universität Munich,  No. 4 · May 2009

23. Simão L. and Freire M. Raquel, “The EU’s Neighborhood Policy and the South Caucasus: Unfolding New Patterns of Cooperation”, Caucasian Review of International Affairs, vol. 2 (4) – Autumn 2008

24. South Caucasus in the Context of European Neighbourhood Policy”, by Audrius Poviliūnas, Central and Eastern European Online Library. Source: Lithuanian Foreign Policy Review (Lithuanian Foreign Policy Review), issue: 17 / 2006

25. Stewart E. J., “The EU as an Actor in Conflict Resolution: Out of its Depth?”, Plymouth International Studies Centre, Research Papers, http://www.politics.plymouth.ac.uk/PIP/ConflictResolution.pdf, retrieved on 28.11.2009

26. “The EU in the South Caucasus: By What Means, to What Ends?”, By Mariam Dekanozishvili, Occasional Paper # 2:2004, Georgian Foundation for Strategic and International Studies, January, 2004

27. Tulmets Elsa, “Is a Soft Method of Coordination Best Adapted to the Context of EU’s Neighbourhood? The European Neighbourhood Policy: A Framework for Modernisation?” Workshop organized by Profs. Marise Cremona and Wojciech Sadurski. European University Institute, 1-2 September 2006

28. Vasilyan S., “The Policy of Regional Cooperation in the South Caucasus”, Centro Argentino de Estudios Internacionales: Área CEI y Países Bálticos, http://www.caei.com.ar/es/programas/cei/P24.pdf, retrieved on 09.10.09

29. “What Does The War in Georgia Mean for EU Foreign Policy”? By Tomas Valasek, Centre for European Reform: briefing note, August 2008

30. «Германия и Турция Тормозят Проект NABUCCO», by S. Blank, Central Asia-Caucasus Institute, 03.25.2009 issue of the CACI Analyst ,

31. Григорян С., «Южный Кавказ и международное сообщество. Место Армении в современном мире», // Evropa (Европа), issue: 3 (24) / 2007, Central and Eastern European Online Library

32. Кочладзе М., «Вызовы и Перспективы Применения ЕПС для Грузии и ее Влияние на Развитие Страны», // Европейская Политика Нового Соседства и Южный Кавказ: Евроинтеграционные процессы как фактор нормализации армяно-турецких отношений, Материалы Международных Семинаров, 16 ноября, 2006

33. Минасян С., «Роль ЕС в Урегулировании Конфликтов на Южном Кавказе: Европейские Ценности и Геополитика на Пороге “Восточного Партнерства”», 22 сентября 2009// Фонд Нораванк, http://www.noravank.am/ru/?page=analitics&nid=2024

34. Минасян С.,  «Сотрудничество ЕС - Армения и Новая «Политика Европейского Соседства», http://www.idea.int/europe_cis/upload/Armenia-EUSergey.pdf 

35. Мурадян И., «Интересы Европейского Союза на Южном Кавказе и Карабахская Проблема», //«21-րդ ԴԱՐ», թիվ 3(5), 2004

 

 

 

Փաստական տեղեկատվություն

 

36.  Council Joint Action 2006/121/CFSP of  20 February 2006 appointing the European Union Special Representative for the South Caucasus. Official Journal of the European Union L 49/14, http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/l_04920060221en00140016.pdf

37. EU-Georgia Cooperation. Embassy of Georgia to the Kingdom of Belgium and Grand Duchy of Luxemburg and Mission of Georgia to European Communities, http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=65878&lang_id=ENG, retrieved on 20.10.09

38. EUSR Border Support Team (BST). Factseet, July 2007//Council of the European Union, http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=1319&lang=en

39. EU Troika – Southern Caucasus Joint Communiqué, 13297/01 (Presse 394); Luxembourg, 29 October 2001, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=PRES/01/394&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en

40. Partnership and Cooperation. 20 September, 2008, Embassy of the Republic of Azerbaijan to the Kingdom of Belgium and Grand Duchy of Luxemburg, Mission of the Republic of Azerbaijan to the European Communities, http://www.azembassy.be/RELATIONS-WITH-THE-EU/Partnership-and-Cooperation-Agreement/21.html

41. The EU’s External Relations: Relations with Certain Countries or Regions, the South Caucasus (Armenia, Azerbaijan, Georgia). Facts Sheets on the European Union, European Parliament, http://www.europarl.europa.eu/parliament/expert/displayFtu.do?id=74&ftuId=FTU_6.4.3.html&language=en

42. The Policy: What is the European Neighbourhood Policy ? //European Commission, European Neighbourhood Policy, http://ec.europa.eu/world/enp/policy_en.htm

 

 

Հոդվածներ լրատվական գործակալություններից

 

43. Ariel Cohen, ―Russia Regains Key Air Base to Project Power in Caucasus, United Press International, February 5, 2009, at http://www.upi.com/Security_Industry/2009/02/05/Russia_regains_key_air_base_to_project_power_in_Caucasus/UPI-81131233856206/,  retrieved on 26.11.09

44. Association Agreements with South Caucasus states on EU agenda, 09/17/2009, http://news.am/en/news/4559.html, retrieved on 05.11.09

45. EU's energy dependence increases, by Zoe Casey, 10.07.2008//  European Voice, http://www.europeanvoice.com/article/2008/07/0612/eu's-energy-dependence-increases/61680.aspx, retrieved on 11.10.2009

46. EU may send peacekeepers to enforce ceasefire in South Ossetia by Rosalind Ryan, Wednesday 13 August 2008 http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/13/georgia.russia8, retrieved on 05.12.09

47. Heikki Talvitie, Caucaz EuropeNews, 19.10.2004, http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=33

48.  OSCE is only format for Nagorno-Karabakh conflict resolution: Swedish FM, 09.12.2009, http://en.trend.az/news/karabakh/1596460.html, retrieved on 10.12.09 

49. Russians to boost Abkhazia bases, 12 August 2009, http://news.bbc.co.uk/2/hi/8196974.stm, retrieved on 26.11.09

50. Sarkozy: Russia, Georgia agree to peace plan by Leela Jakinto, 12 August 2008, //France 24 International News, http://www.france24.com/en/20080812-live-saakashvili-sarkozy-hold-press-conference-georgia-russia, retrieved on 05.12.09

51. South Caucasus: EU Special Representative 'Hopeful' On Karabakh, By Hrair Tamrazian and Kenan Aliyev, Radio Free Europe. Radio Liberty, June 09, 2006, http://www.rferl.org/content/article/1069032.html, retrieved on 10.12.09

52. Восточное партнерство" обретет парламентскую ассамблею, 26.10.2009, Вестник Кавказа, http://www.vestikavkaza.ru/news/politika/EU/10604.html, retrieved on 05.11.09

53. Грузия вышла из Совета министров обороны стран СНГ, 3 февраля 2006 г, http://www.newsru.com/world/03feb2006/outgeorgia.html

54. Грузия официально вышла из состава СНГ, 18 августа 2009 г, http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/08/090817_georgia_leaves_cis.shtml

55. Евросоюз выделит Грузии 46 миллионов евро, 17.10.2009 , Georgia Times, http://www.georgiatimes.info/news/23641.html, retrieved on 05.11.09

56. ЕС планирует выделить Армении 100 млн евро в 2010 году, 05.11.2009, Вестник Кавказа, http://www.vestikavkaza.ru/news/politika/EU/11123.html, retrieved on 05.11.09 

57. Маркедонов С.; Южный Кавказ: многоугольник интересов; Агенство Политических Новостей, 2005-05-23, http://www.apn.ru/publications/article1406.htm

58. Медведев-Саркози: новый план урегулирования, 09/09/2008, РИА Новости, http://www.rian.ru/politics/20080909/151095020.html, изьято 06.12.09

 

Փաստաթղթեր, զեկույցներ, հայտարարություններ

 

59. ‘A Secure Europe in a Better World’ European Security Strategy Paper, Brussels, 12December 2003

60. Azerbaijan: Defence Sector Management and Reform, // Crisis Group Europe Briefing N°50, 29 October 2008, http://www.crisisgroup.org/library/documents/europe/caucasus/b50_azerbaijan___defence_sector_management_and_reform.pdf

61. Communication from the Commission to the European Parliament and the Council: Eastern Partnership. {SEC(2008) 2974}, Brussels, 3.12.2008, COM(2008) 823 final

62. Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU's Role, Crisis Group Europe Report N°173, 20 March 2006, http://www.crisisgroup.org/library/documents/europe/caucasus/173_conflict_resolution_south_caucasus.pdf

63. Eastern Partnership, MEMO/08/762, Brussels, 3 December 2008

64. Eastern Partnership-Questions and Answers, 03.12.08 http://www.aprodev.net/eecca/documents/documents/Eastern_Partnership_FAQ_EN.pdf, retrieved on 04.11.09

65. Eastern Partnership: The Opening Report, Edited by B. Wojna and M. Gniazdowski, The Polish Institute of International Affairs, Warsaw, April 2009 

66. EU-Azerbaijan ENP Action Plan

67. EU-Georgia ENP Action Plan

68. EU Policy towards South Caucasus, European Parliament resolution with a European Parliament recommendation to the Council on EU Policy towards the South Caucasus. Official Journal of the European Union, Thursday 26 Feb 2004, C98 E/195

69. European Neighbourhood and Partnership Instrument. Armenia. Country Strategy Paper 2007-13  http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_csp_armenia_en.pdf

70. European Neighbourhood and Partnership Instrument. Azerbaijan. Country Strategy Paper 2007-13, http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_csp_azerbaijan_en.pdf

71. European Neighbourhood and Partnership Instrument. Georgia. Country Strategy Paper 2007-13, http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_csp_georgia_en.pdf

72. European Neighbourhood Policy Strategy Paper, {SEC(2004) 564, 565, 566, 567, 568, 569, 570}, Brussels, 12.5.2004COM(2004) 373 final

73. EU statement in the OSCE on Georgia, 03 September 2009 //Swedish Presidency of the European Union, http://www.se2009.eu/en/meetings_news/2009/9/3/eu_statement_in_the_osce_on_georgia, retrieved on 27.11.09

74. Georgia and Russia: Clashing over Abkhazia Crisis Group Europe Report N°193, 5 June 2008

75. Gordon H. Philip, Georgia: One Year After the August War, Testimony before the Senate Foreign Relations Committee, Subcommittee for Europe, Washington, DC, August 4, 2009, US Department of State, http://www.state.gov/p/eur/rls/rm/2009/126884.htm, retrieved on 06.12.09

76. IQSG Programming Fiche on Conflict Prevention, http://ec.europa.eu/external_relations/cfsp/conflict_prevention/docs/cp_guide_en.pdf

77. Joint letter by EU Commissioner Chris Patten and the EU High Representative for theCommonForeign and Security Policy on Wider Europe. 7 August 2002. http://www.lfpr.lt/uploads/File/2002-10/Letter.pdf, retrieved on 22.10.09

78. Protocole d’accord, http://www.euractiv.com/29/images/cf_text_w__sig_tcm29-174978.pdf

79. Report on the need for an EU Strategy for the South Caucasus. Committee on Foreign Affairs. European Parliament, 23.04.2010 

80. Russia vs Georgia: The Fallout Crisis Group Europe Report N°195, 22 August 2008 

81. Speech by EU Commissioner Ferrero-Waldner: The European Neighbourhood Policy, 7 March 2006, http://www.eu-un.europa.eu/articles/fr/article_5767_fr.htm, retrieved on 22.10.09

82. «Strong Britain in a Strong Europe». Speech by the Rt Hon David Miliband, Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs. at the International Institute for Strategic Studies, London 26 October 2009, http://www.iiss.org/recent-key-addresses/david-miliband-address-oct-09/

83. Wolff Stefan, The European Union and the Conflict over the Nagorno-Karabakh Territory, //Report prepared for the Committee on Member States’ ObligationsParliamentary Assembly of the Council of Europe, Berlin 4-5 November 2007

84. ԵՀՔ Գործողությունների ծրագրի և ԳՀՀ իրականացման ազգային ծրագրի խաչաձև վերլուծություն, AEPLAC, Հոկտեմբեր 2007

85. ԵՄ-Հայաստան ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիր. Ոչ պաշտոնական թարգմանություն

 

 

 

Հղումներ

[1] Simão, Licínia and Raquel Maria Freire, “The EU’s Neighborhood Policy and the South Caucasus: Unfolding New Patterns of Cooperation”,  Caucasian Review of International Affairs, vol. 2 (4) – Autumn 2008, page 233

[2] The EU’s External Relations: Relations with Certain Countries or Regions, the South Caucasus (Armenia, Azerbaijan, Georgia). Facts Sheets on the European Union, European Parliament, http://www.europarl.europa.eu/parliament/expert/displayFtu.do?id=74&ftuId=FTU_6.4.3.html&language=en

[3] Минасян С.,  «Сотрудничество ЕС - Армения и Новая Политика Европейского Соседства», стр. 3, http://www.idea.int/europe_cis/upload/Armenia-EUSergey.pdf

[4] Там же, стр. 4

[5] EU-Georgia Cooperation. Embassy of Georgia to the Kingdom of Belgium and Grand Duchy of Luxemburg and Mission of Georgia to European Communities, http://embassy.mfa.gov.ge/index.php?sec_id=65878&lang_id=ENG

[6] Partnership and Cooperation. 20 September, 2008, Embassy of the Republic of Azerbaijan to the Kingdom of Belgium and Grand Duchy of Luxemburg, Mission of the Republic of Azerbaijan to the European Communities, http://www.azembassy.be/RELATIONS-WITH-THE-EU/Partnership-and-Cooperation-Agreement/21.html

[7] Маркедонов С., «Южный Кавказ: многоугольник интересов; Агенство Политических Новостей», 2005-05-23, http://www.apn.ru/publications/article1406.htm

[8] Alieva Leila, EU and South Caucasus”, Bertelsmann Group for Policy Research, Center for Applied Policy Research (C.A.P) Discussion Paper, December 2006, page 2

[9] EU Troika – Southern Caucasus Joint Communiqué, 13297/01 (Presse 394); Luxembourg, 29 October 2001, http://europa.eu/rapid/pressReleasesAction.do?reference=PRES/01/394&format=HTML&aged=0&language=EN&guiLanguage=en

[10] Heikki Talvitie, Caucaz EuropeNews, 19.10.2004, http://www.caucaz.com/home_eng/breve_contenu.php?id=33

[11]EU Appoints Special Representative of the South Caucasus, Central Asia-Caucasus Institute, by Anna Jonsson, Analyst, 07.16.2003, http://www.cacianalyst.org/?q=node/1355

[13] Council Joint Action 2006/121/CFSP of  20 February 2006 appointing the European Union Special Representative for the South Caucasus. Official Journal of the European Union L 49/14, http://www.consilium.europa.eu/uedocs/cmsUpload/l_04920060221en00140016.pdf

[14] Alieva Leila, “Integrative Processes in the South Caucasus and Their Security Implications”, page 19

[15] Мурадян И., «Интересы Европейского Союза на Южном Кавказе и Карабахская Проблема», «21-րդ ԴԱՐ», թիվ 3(5), 2004, стр. 53

[16] Ghazaryan Narine, «The ENP and the Southern Caucasus: Meeting the Expectations?», Global Europe Papers 2008/5, University of Nottingham, http://www.bath.ac.uk/esml/research/security/pdf/ghazaryan.pdf, Էջ 7

[17] Григорян С., «Южный Кавказ и международное сообщество. Место Армении в современном мире», Evropa (Европа), issue: 3 (24) / 2007, Central and Eastern European Online Library, стр. 95

[18] Грузия вышла из Совета министров обороны стран СНГ, 3 февраля 2006 г, http://www.newsru.com/world/03feb2006/outgeorgia.html

[19] Грузия официально вышла из состава СНГ, 18 августа 2009 г, http://www.bbc.co.uk/russian/international/2009/08/090817_georgia_leaves_cis.shtml

[20] Григорян С., «Южный Кавказ и международное сообщество. Место Армении в современном мире», стр. 91

[21] Priego, Alberto, “NATO Cooperation Towards South Caucasus”, Caucasian Review of International Affairs, Vol.2 (1)-Winter 2008, page 51, http://cria-online.org/Journal/2/NATO%20cooperation%20towards%20Southern%20Caucasus%20by%20Alberto%20Priego_done.pdf

[22] Priego, Alberto, “NATO Cooperation Towards South Caucasus”, Caucasian Review of International Affairs, Vol.2 (1)-Winter 2008, page 51

[23] “Azerbaijan: Defence Sector Management and Reform”, Crisis Group Europe Briefing N°50, 29 October 2008, page 6, http://www.crisisgroup.org/library/documents/europe/caucasus/b50_azerbaijan___defence_sector_management_and_reform.pdf

[24] Ghazaryan, Narine, “The ENP and the Southern Caucasus: Meeting the Expectations?”, Global Europe Papers 2008/5, University of Nottingham, Էջ 8

[25] “Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU's Role”, Crisis Group Europe Report N°173, 20 March 2006, page 7, http://www.crisisgroup.org/library/documents/europe/caucasus/173_conflict_resolution_south_caucasus.pdf

[26] Минасян С.,  «Сотрудничество ЕС - Армения и Новая Политика Европейского Соседства», стр. 3, http://www.idea.int/europe_cis/upload/Armenia-EUSergey.pdf

[27] «The EU in the SouthCaucasus: By WhatMeans, to WhatEnds?», By Mariam Dekanozishvili, Occasional Paper # 2:2004, Georgian Foundation for Strategic and International Studies, January, 2004, page 5

[28] Haas de Marcel, Andrej Tibold, Vincent Cillessen, “Geostrategy in the South Caucasus: Power Play and Energy Security of States and Organizations”, Clingendael Institute, November 2006, page 61

[29] Kämäräinen, Harri, “How the EU Can Contribute to Security and Stability in South Caucasus?”, Baltic Defence Review, Sep 2003, Special Issue, p. 16

[30] Vasilyan, Syuznna, The Policy of Regional Cooperation in the South Caucasus, Centro Argentino de Estudios Internacionales, Área CEI y Países Bálticos, page 16, http://www.caei.com.ar/es/programas/cei/P24.pdf, retrieved on 09.10.09

[31] Vasilyan, Syuzanna, The Policy of Regional Cooperation in the South Caucasus, Centro Argentino de Estudios Internacionales, Área CEI y Países Bálticos, page 18, retrieved on 09.10.09

[32] “EU's energy dependence increases”, by Zoe Casey, 10.07.2008, European Voice, http://www.europeanvoice.com/article/2008/07/0612/eu's-energy-dependence-increases/61680.aspx, retrieved on 11.10.2009

[33] Marcel de Haas, Andrej Tibold, Vincent Cillessen, “Geostrategy in the South Caucasus: Power Play and Energy Security of States and Organizations”, page 64

[34] Ibid.

[35] «Германия и Турция Тормозят Проект NABUCCO», by S. Blank, Central Asia-Caucasus Institute, 03.25.2009 issue of the CACI Analyst , http://www.cacianalyst.org/?q=node/5070

[36]Europe's energy dependence, Strategic comments, Volume 14, Issue 7- September 2008, The International Institute for Strategic Studies. http://www.iiss.org/publications/strategic-comments/past-issues/volume-14-2008/volume-14-issue-7/europes-energy-dependence/, retrieved on 11.10.2009

[37] “EU Policy towards South Caucasus, European Parliament resolution with a European Parliament recommendation to the Council on EU Policy towards the South Caucasus”, Official Journal of the European Union, Thursday 26 Feb 2004, C98 E/195

[38] Biscop, Sven, “The European Security Strategy and the Neighbourhood Policy: A New Starting Point for a Euro-Mediterranean Security Partnership?”, Royal Institute for International Relations, Brussels, Paper presented at EUSA Ninth Biennial International Conference, Austin, Texas, 31 March – 2 April 2005, http://www.irri-kiib.be/papers/EUSA_ESS_EMP_Biscop.htm, retrieved on 30.11.09

[39] Кочладзе М., «Вызовы и Перспективы Применения ЕПС для Грузии и ее Влияние на Развитие Страны», // Европейская Политика Нового Соседства и Южный Кавказ: Евроинтеграционные процессы как фактор нормализации армяно-турецких отношений, 16 ноября, 2006, Материалы Международных Семинаров, стр. 124

[40] “European Foreign Policy in an Evolving International System: The Road Towards Convergence”, edited by Nicola Casarini and Costanza Musu, Palgrave Macmillan, August 2007, page 167

[41] Lynch Dov, “The Security Dimension of the European Neighbourhood Policy”,  The International Spectator 1/2005, page 35, http://www.iai.it/pdf/articles/lynch.pdf, retrieved on 29.10.09

[42] Tulmets Elsa, “Is a Soft Method of CoordinationBest Adapted to the Context of EU’s Neighbourhood?, The European Neighbourhod Policy: A Framework for Modernisation?” Workshop organized by Profs. Marise Cremona and Wojciech Sadurski. European University Institute, 1-2 September 2006, page 9

[43] «Մեր հարևանության քաղաքականության առջև դրված են մի շարք կարևոր խնդիրներ. կայունությունը, բարգավաճումը, համընդհանուր արժեքները և օրենքի գերակայությունը մեր սահմանների երկայնքով էական նշանակություն ունեն մեր անվտանգության համար: Ձախողումն այդ ոլորտներից որևէ մեկում ի հայտ կբերի լրացուցիչ բացասական ռիսկեր Միության համար»: Joint letter by EU Commissioner Chris Patten and the EU High Representative for theCommonForeign and Security Policy on Wider Europe. 7 August 2002. http://www.lfpr.lt/uploads/File/2002-10/Letter.pdf, retrieved on 22.10.09

[44] Speech by EU Commissioner Ferrero-Waldner: The European Neighbourhood Policy, 7 March 2006, http://www.eu-un.europa.eu/articles/fr/article_5767_fr.htm, retrieved on 22.10.09

[45] “A Secure Europe in a Better World European Security Strategy Paper”, Brussels, 12December 2003, page 8

[46] Biscop, Sven, “The European Neighbourhood Policy (ENP), Security, and Democracy in the Context of the European Security Strategy”, Paper presented at the 49th ISA Annual Convention. “Bridging Multiple Divides” , San Francisco, 26-29 March 2008, page 4

[47] European Neighbourhood and Partnership Instrument, Armenia, Country Strategy Paper 2007-13  http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_csp_armenia_en.pdf, page 5, European Neighbourhood and Partnership Instrument, Azerbaijan, Country Strategy paper 2007-13,

http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_csp_azerbaijan_en.pdf , p.4, and: European Neighbourhood and Partnership Instrument. Georgia, Country Strategy paper 2007-13,

http://ec.europa.eu/world/enp/pdf/country/enpi_csp_georgia_en.pdf , p.5.

[48] European Neighbourhood Policy Strategy Paper, {SEC(2004) 564, 565, 566, 567, 568, 569, 570}, Brussels, 12.5.2004COM(2004) 373 final, page 3

[49] “Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU's Role”, Crisis Group Europe Report N°173, 20 March 2006, page 8,

[50] “The Policy: What is the European Neighbourhood Policy ?”, European Commission, European Neighbourhood Policy, http://ec.europa.eu/world/enp/policy_en.htm

[51] “South Caucasus in the Context of European Neighbourhood Policy”,  by Audrius Poviliūnas, Central and Eastern European Online Library. Source: Lithuanian Foreign Policy Review (Lithuanian Foreign Policy Review), issue: 17 / 2006, page 133

[52] Analysis of European Neighbourhood Policy (ENP Action Plans for South Caucasus: Armenia, Azerbaijan, and Georgia, Open Society Institute, 2007, http://pdc.ceu.hu/archive/00003063/01/Analyses_of_European_Neghbourhood_Policy.pdf, retrieved on 28.10.09

[53] “South Caucasus in the Context of European Neighbourhood Policy”, by Audrius Poviliūnas, Central and Eastern European Online Library, Source: Lithuanian Foreign Policy Review (Lithuanian Foreign Policy Review), issue: 17 / 2006, page 135

[54]“South Caucasus in the Context of European Neighbourhood Policy”, by Audrius Poviliūnas,  page 135

[55] ԵՄ-Հայաստան ԵՀՔ Գործողությունների ծրագիր, Ոչ պաշտոնական թարգմանություն, էջ 10

[56] ԵՀՔ Գործողությունների ծրագրի և ԳՀՀ իրականացման ազգային ծրագրի խաչաձև վերլուծություն, AEPLAC, Հոկտեմբեր 2007, էջ 8

[57] EU-Georgia Action Plan, page 10

[58] EU-Azerbaijan Action Plan, page 12

[59] Simão Licínia and Raquel Maria Freire, The EU’s Neighborhood Policy and the South Caucasus: Unfolding New Patterns of Cooperation, page 233

[60] Ibid., page 234

[61] Łapczynski Marcin, “The European Union’s Eastern Partnership: chances and Perspectives”, Caucasian Review of International Affairs, Vol. 3 (2)-Spring 2009, page 145

[62] Communication from the Commission to the European Parliament and the Council: Eastern Partnership. {SEC(2008) 2974}, Brussels, 3.12.2008, COM(2008) 823 final, page 4

[63] Eastern Partnership-Questions and Answers, 03.12.08 http://www.aprodev.net/eecca/documents/documents/Eastern_Partnership_FAQ_EN.pdf, retrieved on 04.11.09

[64] RÂPAN Florian, “Eastern Partnership –A Tool to Consolidate the EU Neighbourhood Policy”, The Political-Military Present, Strategic Impact No. 1/2009, page 7

[65] Popielawska, Joanna, Perfect Together? Eastern Partnership in the Context of Other EU Initiatives in the East, Centrum Europejskie Natolin”, 6(38)2009, Warszawa, page 20

[66] «"Восточное партнерство" обретет парламентскую ассамблею», 26.10.2009, Вестник Кавказа, http://www.vestikavkaza.ru/news/politika/EU/10604.html, retrieved on 05.11.09

[67] Schäffer, Sебастиан and Tolksdorf, Dominik, “The Eastern Partnership-“ENP plus” for Europe’s Eastern neighbors”, Center for Applied Policy Research. Ludwig-Maximilians-Universität Munich,  No. 4 · May 2009, page 2

[68] Eastern Partnership, MEMO/08/762, Brussels, 3 December 2008, page 3

[69] Florian RÂPAN, “Eastern Partnership –A Tool to Consolidate the EU Neighbourhood Policy”, The Political-Military Present, Strategic Impact No. 1/2009, page 8

[70] Евросоюз выделит Грузии 46 миллионов евро, 17.10.2009 , Georgia Times, http://www.georgiatimes.info/news/23641.html, retrieved on 05.11.09

[71] ЕС планирует выделить Армении 100 млн евро в 2010 году, 05.11.2009, Вестник Кавказа, http://www.vestikavkaza.ru/news/politika/EU/11123.html, retrieved on 05.11.09

[72] “Eastern Partnership: The Opening Report”, Edited by B. Wojna and M. Gniazdowski, The Polish Institute of International Affairs, Warsaw, April 2009, page 59

[73]“ Eastern Partnership: The Opening Report”, Edited by B. Wojna and M. Gniazdowski, The Polish Institute of International Affairs, Warsaw, April 2009, page 65

[74] Association Agreements with South Caucasus states on EU agenda, 09/17/2009, http://news.am/en/news/4559.html, retrieved on 05.11.09

[75] Report on the need for an EU Strategy for the South Caucasus. Committee on Foreign Affairs. European Parliament, 23.04.2010

[76]Strong Britain in a Strong Europe. Speech by the Rt Hon David Miliband, Secretary of State for Foreign and Commonwealth Affairs. at the International Institute for Strategic Studies, London 26 October 2009, http://www.iiss.org/recent-key-addresses/david-miliband-address-oct-09/

[77] Emerson, Michael; Coppieters, Bruno; Huysseune, Michel; Kovziridze, Tamara;  Noutcheva Gergana; Tocci,  Nathalie;  Vahl, Marius: “Europeanization and Conflict Resolution: Case Studies from the European Periphery, Gent, Academia press, 2004, page 213

[78] Haas de Marcel, Tibold Andrej, Vincent Cillessen, “Geostrategy in the South Caucasus: Power Play and Energy Security of States and Organizations”, Clingendael Institute, November 2006, page 62

[79] EUSR Border Support Team (BST). Factseet, July 200, Council of the European Union, http://www.consilium.europa.eu/showPage.aspx?id=1319&lang=en

[80] Popescu Nicu, “Europe’s Unrecognised Neighbours: The EU in Abkhazia and South Ossetia”, CEPS Working Document No 260/March 2007, page 11

[81] Emerson, Michael; Coppieters, Bruno; Huysseune, Michel; Kovziridze, Tamara;  Noutcheva Gergana; Tocci,  Nathalie;  Vahl, Marius: “Europeanization and Conflict Resolution: Case Studies from the European Periphery, Gent, Academia press, 2004, page 215

[82] Russia vs Georgia: The Fallout Crisis Group Europe Report N°195, 22 August 2008, page 23

[83] Georgia and Russia: Clashing over Abkhazia Crisis Group Europe Report N°193, 5 June 2008, page 17

[84] EU statement in the OSCE on Georgia, 03 September 2009, Swedish Presidency of the European Union, http://www.se2009.eu/en/meetings_news/2009/9/3/eu_statement_in_the_osce_on_georgia, retrieved on 27.11.09

[85] Cohen Ariel, “Russia Regains Key Air Base to Project Power in Caucasus”, United Press International, February 5, 2009, at http://www.upi.com/Security_Industry/2009/02/05/Russia_regains_key_air_base_to_project_power_in_Caucasus/UPI-81131233856206/,  retrieved on 26.11.09

[86] Russians to boost Abkhazia bases, 12 August 2009, http://news.bbc.co.uk/2/hi/8196974.stm, retrieved on 26.11.09

[87] “What Does The War in Georgia Mean for EU Foreign Policy?” By Tomas Valasek, Centre for European Reform: briefing note, August 2008, page 1

[88] Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU's Role, Crisis Group Europe Report N°173, 20 March 2006, page 16

[89] Ibid., page 18

[90] Lynch, Dov., “Why Georgia Matters”, Chailott Paper, n°86, February 2006, Institute for Security Studies, European Union,  Paris, page 64

[91] Georgia and Russia: Clashing over Abkhazia Crisis Group Europe Report N°193, 5 June 2008, page 17

[92] Ibid.

[93] Abkhazia and the European Union: Current Problems and Prospects of Mutual Relations, Abkhazia, Sukhum. 16/07/2009. Official Site of the President of the Republic of Abkhazia, http://www.abkhaziagov.org/en/news/detail.php?ID=20768, retrieved on 28 November 2009

[94] Минасян С., «Роль ЕС в Урегулировании Конфликтов на Южном Кавказе: Европейские Ценности и Геополитика на Пороге “Восточного Партнерства”», 22 сентября 2009// Фонд Нораванк, http://www.noravank.am/ru/?page=analitics&nid=2024

[95] Там же.

[96] Popescu, Nicu. “Europe’s Unrecognised Neighbours the EU in Abkhazia and South Ossetia”, CEPS Working Document No. 260/March 2007, Centre for European Policy Studies, page 17

[97] Popescu, Nicu, “Europe’s Unrecognised NeighboursThe EU in Abkhazia and South Ossetia”, CEPS Working Document No. 260/March 2007, Centre for European Policy Studies, page 13

[98] Popescu, Nicu, “Europe’s Unrecognised Neighbours the EU in Abkhazia and South Ossetia”, CEPS Working Document No. 260/March 2007, Centre for European Policy Studies, page 14

[99] Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU’s Role Crisis Group Europe Report N°173, 20 March 2006, Page 19

[100] Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU’s Role Crisis Group Europe Report N°173, 20 March 2006, Page 21

[101] Cornell E. Svante, Frederick S. Starr, “The Caucasus: A Challenge for Europe”, Central Asia-Caucasus Institute. Silk Road Studies Program, June 2006, page 80

[102] EU may send peacekeepers to enforce ceasefire in South Ossetia by Rosalind Ryan, Wednesday 13 August 2008 http://www.guardian.co.uk/world/2008/aug/13/georgia.russia8, retrieved on 05.12.09

[103] “Sarkozy: Russia, Georgia agree to peace plan by Leela Jakinto”, 12 August 2008, France 24 International News, http://www.france24.com/en/20080812-live-saakashvili-sarkozy-hold-press-conference-georgia-russia, retrieved on 05.12.09

[105] Медведев-Саркози: новый план урегулирования, 09/09/2008, РИА Новости, http://www.rian.ru/politics/20080909/151095020.html, изьято 06.12.09

[106] Gordon H. Philip, “Georgia: One Year After the August War, Testimony before the Senate Foreign Relations Committee, Subcommittee for Europe”, Washington, DC, August 4, 2009, US Department of State, http://www.state.gov/p/eur/rls/rm/2009/126884.htm, retrieved on 06.12.09

[107] Stewart J. Emma, “The EU as an Actor in Conflict Resolution: Out of its Depth?”,Plymouth International Studies Centre, Research Papers, page 8, http://www.politics.plymouth.ac.uk/PIP/ConflictResolution.pdf, retrieved on 28.11.2009

[108] Conflict Resolution in the South Caucasus: The EU’s Role Crisis Group Europe Report N°173, 20 March 2006, Page 22

[109] Ibid.

[110] “Another peace role for the EU”, by Borut Grgic and Amanda Akçakoca, 06.06.2009, European Voice, http://www.europeanvoice.com/article/2009/06/another-peace-role-for-the-eu/65090.aspx, retrieved on 08.12.09

[111] Stefan Wolff, “The European Union and the Conflict over the Nagorno-Karabakh Territory”, Report prepared for the Committee on Member States’ ObligationsParliamentary Assembly of the Council of Europe, Berlin 4-5 November 2007, page 3

[112] “South Caucasus: EU Special Representative 'Hopeful' On Karabakh”, by Hrair Tamrazian and Kenan Aliyev, Radio Free Europe. Radio Liberty, June 09, 2006, http://www.rferl.org/content/article/1069032.html, retrieved on 10.12.09

[113] OSCE is only format for Nagorno-Karabakh conflict resolution: Swedish FM, 09.12.2009, http://en.trend.az/news/karabakh/1596460.html, retrieved on 10.12.09

[114] IQSG Programming Fiche on Conflict Prevention, page 2, http://ec.europa.eu/external_relations/cfsp/conflict_prevention/docs/cp_guide_en.pdf

Comments